menu denk mee beslis mee maak mee

Neuzen de Pilot

Improviseren door ouderen voor nóg ouderen!

Stichting KRACHTVOER Theater
10 september 2018 tot 13 april 2020
dans, muziek, theater
ouderen
onze website / check facebook
€15.000

Dit projectidee is in ontwikkeling. Geef je tips! Denk mee Beslis mee Maak mee

Ga direct naar de reacties

Neuzen de Pilot

Improviseren door ouderen voor nóg ouderen!

afbeelding van Anouk van Geffen

Ingediend door:

Anouk van Geffen

Ik zoek meedenkers over deze vraag: 
Welk muzikaal improvisatieprogramma sluit het beste aan op de praktijk van zorginstellingen?

Wat ga je doen?: 

WAT?
KRACHTVOER Theater werd onlangs benaderd door een 90-jarige speelster Marianne, of we niet een project konden organiseren, zodat zij ‘iets voor die oude mensen’ zou kunnen gaan doen.

Dat was het begin van een nieuw projectplan Neuzen; Een muzikaal improvisatieprogramma door vitale ouderen, voor en met dementerende ouderen.

Tijdens het uitwerken van onze ideeën voor dit plan ontdekten we dat er veel vragen op ons af kwamen, die we niet meteen konden en wilden beantwoorden. Een project aanbieden waarin we ons willen richten op dementerende bewoners vraagt om een grondig vooronderzoek, omdat het een kwetsbare doelgroep betreft. Om hier op een zorgvuldige manier mee om te kunnen gaan, voelden we de noodzaak om eerst te onderzoeken wat de beste vorm is voor een programma dat aansluit op de praktijk van zorginstellingen en hoe we dit muzikale improvisatieprogramma het beste kunnen aanbieden aan de verschillende doelgroepen. Ook willen we werken aan een methode om ons project duurzaamheid te geven.

In Neuzen de Pilot gaan we intensief aan de slag met ouderen voor ouderen. We gaan ruim een jaar wekelijks een dag met een groep van acht vitale ouderen op zoeknaar de beste vorm, waarin zij muzikaal kunnen improviseren met dementerende ouderen. Na deze pilot hebben we drie programma's ontwikkeld; Een muzikaal improvisatieprogramma voor gesloten afdelingen, één voor open afdelingen en een methodische overdracht voor het zorgpersoneel, de activiteitenbegeleiders, mantelzorgers en de vrijwilligers van deze instellingen. We starten steeds met het trainen van de vitale ouderen. Daarna doen we onderzoek in de praktijksituatie. Vervolgens 'try-outen' we alle programma's.

WAAROM?
Een steeds groter wordend percentage van onze samenleving lijdt aan dementie. We moeten gezamenlijk met dit feit leren omgaan. KRACHTVOER Theater wil hier in van betekenis zijn.In ons contact met de zorginstellingen in de verschillende Brabantse gemeentes, tijdens onze eerdere projecten, werd ons verteld dat er weinig aanbod is van projecten waaraan de dementerende bewoners kunnen deelnemen. Vandaar dat wij gemotiveerd waren om hierover na te denken. Wendy van Zon, Cultureel Coördinator van Vitalis WoonZorg Groep, onze partner in de zorg waarmee we intensief gaan samenwerken in het project Neuzen de Pilot, motiveerde de reden om aan dit project deel te nemen als volgt;

“Wij hebben in het verleden al meerdere malen samen projecten verzorgd met het gezelschap en hebben daar positieve ervaringen mee. Vandaar dat we ook weer met elkaar in contact kwamen voor hun nieuwe project. Nu zij zich met het project Neuzen de pilot speciaal richten op dementerende ouderen zijn wij zeer geïnteresseerd om weer met hen samen te werken. Het is een lastige doelgroep om goed mee om te gaan. Wij vinden het heel fijn om daar via dit project wat ondersteuning in te krijgen. KRACHTVOER Theater kan ons vanuit hun specialisatie in improvisatietheater echt iets nieuws bieden. Vanuit de basiswetten van het improviseren benaderen zij het contact met deze bewoners op een voor ons totaal nieuwe manier. Er worden niet veel projecten aan zorginstellingen aangeboden, die zich richten op mensen met dementie. Dit is juist iets speciaal op hen gericht. Het project is vernieuwend en geeft onze vrijwilligers, de familieleden, etc. de mogelijkheid om de dementerende bewoners beter te leren begrijpen.

Ik vind het heel interessant om hun onderzoek te volgen waarin ze de twee verschillende programma’s ontwikkelen; een voor de gesloten afdelingen en een voor de open setting. We kunnen hen ook veel feedback geven vanuit onze knowhow met deze doelgroep. Zo leren we van elkaar terwijl de verschillende projecten ontwikkeld worden.

Wat ik vooral ook bijzonder vindt aan Neuzen de Pilot is dat KRACHTVOER Theater zich niet beperkt tot het improviseren van de vitale ouderen met de dementerende bewoners, maar dat zij ook een aanbod willen ontwikkelen om hun methode aan ons over te dragen. Wij hebben door onze nauwe samenwerking volledig de ruimte om het project mee te ontwikkelen op de manier waarop dit voor onze instelling het meeste kan opleveren. Hierdoor kan de methodische overdracht echt op maat worden ontwikkeld. Ik vind het een prettige uitdaging om daar als coördinator kunst en cultuur aan mee te werken zodat we deze positieve methode om met dementerende te communiceren breed binnen de instellingen van Vitalis kunnen gaan aanbieden.”

In dit pilotproject onderzoeken we, in samenwerking met Vitalis WoonZorg Groep in Eindhoven, alle verschillende aspecten van het toekomstige project Neuzen.

DOELEN
Het pilot project Neuzen de Pilot is een omvangrijk project en beslaat daardoor ook veel verschillende terreinen.

De doelen die we met ons project willen bereiken, zijn hierdoor ook erg breed.

Het hoofddoel van deze pilot is om een muzikaal improvisatieprogramma te ontwikkelen met vitale ouderen dat toegankelijk is voor alle ouderen met dementie in een zorginstelling. 

De onderliggende doelen van deze pilot zijn:

*Verbinden van generaties

Wij verzorgen het pilot project Neuzen met enthousiaste, vitale ouderen en jonge professionals. Zo verbinden wij, via ons theatervak, niet alleen twee werelden maar ook weer de verschillende generaties. Hierin ligt voor ons een belangrijke meerwaarde.

*Ontwikkelkansen creëren voor vitale ouderen

We geven vitale ouderen de mogelijkheid zich te ontwikkelen binnen de technieken van het improviseren. Zij maken deel uit van een sociaal project van een klein jaar, waarin ze wekelijks een dag samen trainen/spelen. Hierdoor ontstaat een gevoel van verbinding met de andere spelers, de muzikante en de trainers.

*Zinvol zijn voor anderen

Ons project biedt deze ouderen een kans zich te kunnen inzetten voor anderen, wat een gevoel van zingeving kan creëren en daardoor het gevoel van eenzaamheid kan voorkomen. Dat is heel waardevol in deze nieuwe levensfase na hun pensionering, de derde levensfase, waarin zij nieuwe doelen moeten zoeken voor zichzelf.

*Ontwikkelkansen creëren voor jonge kunstenaars

We geven met ons project de jonge muzikant en theatermaker de kans zich op professioneel niveau te ontwikkelen in het werken met deze twee bijzondere doelgroepen en met de wereld van de zorginstellingen. Een wereld waar zij niet vanzelfsprekend kennis mee maken tijdens hun kunstvakopleiding. Door hen deze positieve ervaring te bieden, stimuleren wij hen om later nog verder op dit maatschappelijke terrein te gaan acteren vanuit hun kunstenaarschap.

*Nieuwe mogelijkheden aanreiken voor het maken van contact met dementerenden

Door het ontwikkelen van de methodische overdracht aan zorgpersoneel, activiteitenbegeleiders, mantelzorgers en vrijwilligers van de zorginstellingen en het aanbod van ‘het pretpakket’ met rekwisieten, bieden wij hen de mogelijkheid om ervaring op te doen met onze werkwijze. Hierdoor kunnen zij ook na ons project de positieve benadering van de bewoners blijven voortzetten, die wij aanreiken vanuit het improvisatietheater in het contact met de bewoners.

Na deze pilot is er een project ontwikkeld dat nog andere doelen dient, waarvan het belangrijkste is; 
Het doorbreken van het isolement, waar met name dementerende ouderen door hun ziekte in terecht komen. 

Hoe ga je te werk?: 

In het project Neuzen de Pilot ontwikkelen we en doen we onderzoek naar een muzikaal improvisatieprogramma, gespeeld door vitale ouderen in samenwerking met een professionele muzikante, voor en met dementerende ouderen in zorginstellingen. Na deze pilot hebben we drie programma's ontwikkeld;

*Een muzikaal improvisatieprogramma voor gesloten afdelingen
*Een muzikaal improvisatieprogramma voor de open afdelingen
*Een methodische overdracht voor het zorgpersoneel, de activiteitenbegeleiders, mantelzorgers en de vrijwilligers.

In dit pilotproject werkt KRACHTVOER Theater intensief samen met Vitalis WoonZorg Groep; 
We trainen, onderzoeken en try-outen op verschillende gesloten en open afdelingen van vier Vitalislocaties, hebben doorlopend overleg met het personeel van deze zorglocaties en we werken met personeel, vrijwilligers en mantelzorgers voor het ontwikkelen van de methodische overdracht. Het project start met improvisatietrainingen voor de vitale ouderen samen met de professionele muzikante gericht op de gesloten afdelingen. Deze trainingen worden verzorgd door KRACHTVOER Theater in samenwerking met een (oud)student van de theateropleiding die tevens mede-oprichtster is van de afdeling van de cliniclowns die gericht is op het werken met dementerenden. In de trainingen voor dit eerste improvisatieprogramma zijn we vooral gericht op het leggen van het non-verbale, muzikale en zintuiglijke contact. We streven naar samen bewegen op muziek, omdat het taalbegrip in een gevorderde fase van dementie vaak erg is aangetast wat problemen kan opleveren in het verbale communiceren. Tijdens deze trainingen toetsen we de improvisatietechnieken steeds door ze toe te passen in de praktijksituatie, met de bewoners van de gesloten afdeling van de locatie Wilgenhof, waar de trainingen plaatsvinden. We bewegen dus op en neer van het repetitielokaal naar de gesloten afdeling en terug. Vervolgens 'try-outen' we ons eerste programma op 2 andere locaties en wordt de methodische overdracht ontwikkeld die tevens in de praktijk wordt getoetst op verschillende locaties.

Op basis van de ervaringen en de evaluaties van dit eerste deel van het project, starten de repetities/improvisatietrainingen met de vitale ouderen en de muzikante voor het tweede deel van het improvisatieproject. Hierin onderzoeken en ontwikkelen we een improvisatieprogramma voor de open afdelingen van de zorginstellingen, voor ouderen in de beginfase van dementie. Dit programma zal waarschijnlijk wat verbaler kunnen worden benaderd. We vertrekken daarom in dit tweede deel meer vanuit teksten, liedjes en verhaaltjes van waaruit de spelers met de bewoners in contact gaan voor de improvisaties.Ook dit programma wordt eerst getraind, in de praktijk van de open afdelingen getoetst en vervolgens op een paar andere locaties 'getry-out'. Tevens wordt de methodische overdracht bij dit programma ontwikkeld en op meerdere plaatsen in de praktijk onderzocht.

Zo onderzoeken we in samenwerking met Vitalis WoonZorg Groep alle verschillende aspecten van het toekomstige project Neuzen, waardoor we dit goed uitgewerkte project later aan alle andere geïnteresseerde zorginstellingen in Brabant kunnen aanbieden.

Met wie werk je samen?: 

Door de grote interesse in dit nieuwe project biedt Vitalis WoonZorg Groep in Eindhoven ons de kans om op vier locaties van deze zorgstichting ons onderzoek te laten plaatsvinden. Hierdoor kunnen we alle verschillende aspecten volledig onderzoeken en uitwerken. KRACHTVOER Theater heeft met verschillende locaties van Vitalis (voor cliënten met een zwaardere én lichtere zorgvraag) afspraken kunnen maken voor onderzoek én try outs van dit pilot project, zodat we het project Neuzenzo volledig mogelijk kunnen ontwikkelen.We gaan ons namelijk richten op de gesloten én op de open afdelingen van zorginstellingen, zodat we ons uiteindelijk kunnen richten op mensen in de beginfase van dementie, maar ook op bewoners van gesloten afdelingen in een gevorderde fase van de dementie. Tijdens ons onderzoek blijven we doorlopend in gesprek met de medewerkers van de verschillende zorglocaties van Vitalis. Zo kunnen we ons nieuwe project zo optimaal mogelijk op de praktijk van de verschillende zorginstellingen laten aansluiten.

Ook is KRACHTVOER Theater in contact met meerdere zorgstichtingen die enorm geïnteresseerd zijn in het project Neuzen (o.a. Vivent, ’t Heem, Brabant Zorg en de Schakelring). Wij betrekken hen in ons onderzoek, door onze bevindingen regelmatig met hen uit te wisselen. Zo kunnen wij ook hun ervaringen met de praktijk van de gesloten en open settingen meenemen in ons onderzoek. Ook geeft de pilot deze zorginstellingen de mogelijkheid om de ontwikkelingen van het project op de voet te volgen, doordat wij hen uitnodigen om bij repetities en try outs aanwezig te zijn. Hierdoor hebben zij mede invloed op het creatieproces en zijn wij na deze onderzoeks- en pilotfase in staat het uitgewerkte project op verschillende andere plekken in Brabant binnen zorginstellingen te gaan spelen.

De behoefte uit de zorginstellingen sluit perfect aan bij de missie van KRACHTVOER Theater om kunst en cultuur in te zetten voor maatschappelijke doeleinden. In dit geval konden we onze knowhow inzetten over de technieken van het improviseren. De artistiek leider van KRACHTVOER Theater, Maddy Kok, studeerde namelijk af op de specialisatie improvisatietheater, verzorgde vele jaren improvisatietrainingen bij onder andere de Belgische Improvisatie Liga en trainde en speelde in de improvisatievoorstelling “Dag van Koper” van De Kopergieterij in Gent, die op tournee ging door België een Nederland. Daarnaast heeft zij van dichtbij meegemaakt hoe het ziekteproces kan verlopen bij de ziekte van Alzheimer en hoe het leven kan zijn van mensen met dementie in een zorginstelling, doordat haar vader door deze ziekte jarenlang op een gesloten afdeling heeft gewoond.

Daarnaast werkt KRACHTVOER Theater in dit project samen met een jonge muzikante, een jonge theatermaakster (ook CliniClown) en een vitale oudere die ook als Mimakker werkt. Zij voeren, samen met regisseuse Maddy Kok, de regie over dit project en zoeken met ons mee naar de beste vorm van improveren voor dementerende ouderen. 

Wat is verder van belang om te weten?: 

Ons doel met deze pilot is om het project Neuzen zodanig uit te proberen en uit te werken, dat we het best werkende concept kunnen aanbieden aan de andere geïnteresseerde zorginstellingen in Brabant. Hierbij focussen we ons met name op de aansluiting op de praktijk van de zorginstellingen, de belevingswereld van dementerende ouderen in verschillende stadia en de organisatorische obstakels binnen de methodische overdracht.

We meten de kwantitatieve resultaten aan de hand van cijfers; hebben we de beoogde aantallen bereikt? welke acties hebben we hiervoor ondernomen? wat hadden we beter kunnen doen/wat ging er goed?

We meten de kwalitatieve resultaten aan de hand van gesprekken en evaluatieformulieren; we voeren gedurende en na afloop van het project gesprekken met medewerkers van verschillende zorginstellingen over hun ervaringen en feedback op ons onderzoek. Hierbij vragen we zowel feedback op de aansluiting op hun praktijk als op de belevingswereld van de dementerende ouderen. Voor de methodische overdracht stellen we evaluatieformulieren op, zodat de deelnemers hier op kunnen reageren.

 

Bereik: 
aantal   activiteit               aantal deelnemers   aantal bezoekers 
1 training vitale ouderen gesloten afdeling 8 50
1 training vitale ouderen open afdeling 8 50
3 onderzoek methodische overdracht 60 10
       
       
       


Het bereik van dit kleinschalige project lijkt direct gezien misschien wat beperkt, in vergelijking met het spelen van een openbare voorstelling waar publiek bij wordt uitgenodigd. Dat komt omdat we bij Neuzen de Pilot kiezen voor het spelen in de huiskamers van de zorginstellingen, waar geen publiek bij aanwezig kan zijn. Wij kiezen hiermee voor de intimiteit van het samenspel in plaats van het grote publieksbereik, omdat we denken dat we daarmee veel meer kans hebben op het wezenlijk maken van contact met de dementerende bewoners.

Indirect heeft dit project een veel groter bereik omdat de acht vitale ouderen, de muzikante en alle betrokkenen uit de zorginstellingen die hebben deelgenomen aan de methodische overdracht, na dit project met hun opgedane vaardigheden en inspiratie nog veel meer mensen zullen bereiken. We verwachten dat alle betrokken bij de methodische overdracht vervolgens anderen bereiken, door onze werkwijze in te zetten in hun dagelijkse omgang met dementerenden. Ook de vitale ouderen die onze trainingen hebben gevolgd, zullen anderen bereiken door de geleerde vaardigheden toe te passen in hun andere werkzaamheden als vrijwilligers. Deze indirecte aantallen zijn lastig in te schatten. Uitgaande van een bereik van 10 anderen per persoon is dit een indirect bereik 680 personen.

Wat maakt het project bijzonder?: 

Met het project Neuzen de Pilot willen wij graag bijdragen aan een omgeving die voldoet aan de voorwaarden voor dementerenden. Dit doen wij niet door de letterlijke omgeving van de zorginstelling te veranderen maar door de betrokkenen in deze omgeving spelenderwijs nieuwe manieren te laten ontdekken om met dementerenden te communiceren. Zo kunnen deze bewoners, ondanks hun ziekte, meer vanuit ontspanning gaan leven. Daarnaast vinden wij het belangrijk dat er een groter kunstaanbod ontstaat voor vitale ouderen. Door een intensieve training aan te bieden, leren de vitale oudere amateurspelers improviseren en kunnen zij deze techniek ook in hun andere vrijwilligerswerk blijvend inzetten. 

Begroting: 

De subsidie van het Fonds voor Cultuurparticipatie draagt bij aan de financiering van de pilot. Daarnaast steunen onder andere Fonds Sluyterman van Loo en RCOAK ons project. Onze partner Vitalis WoonZorg Groep draagt ook financieel bij aan het mogelijk maken van deze pilot, evenals KRACHTVOER Theater zelf.

Locatie(s): 
Vitalis locatie Wilgenhof
Vitalis locatie Peppelrode
Vitalis locatie Wissehaege
Vitalis locatie Vonderhof

afbeelding van Wendy van Zon

We hebben binnen Vitalis Woonzorggroep positieve evaringen met de samenwerking met Maddy van Krachtvoertheater. We verheugen ons enorm op de samenwerking binnen het Neuzen project. Bijzonder is dat het een project op maat is, ontwikkeld voor en met de doelgroep. Krachtvoer theater kan ons vanuit hun specialisatie in improvisatietheater echt iets nieuws bieden. Zo ontstaat er contact op een andere manier; niet vanuit je eigen belevingswereld het contact opzoeken, maar je echt naar de ander toe bewegen. Vanuit de ander leren denken en voelen en daarin leren meebewegen. Daarbij gaat het niet over goed of fout. Iedereen wordt hierdoor gelijk. Je vertrekt vanuit een gezamenlijk basisniveau. Deze gelijkwaardigheid is belangrijk en prettig voor alle deelnemers. Super om onderdeel te mogen zijn van deze pilot en alles wat daaruit voortkomt!

Wendy van Zon

Coordinator kunst en cultuur Intensieve zorg

Vitalis Peppelrode, Wisseaege en Vonderhof

afbeelding van Margreet Derks

Ik ben verheugd dat Maddy Kok mij gevraagd heeft om mijn expertise in te zetten in 'Neuzen, de Pilot'. Als CliniClown ben ik gepokt en gemazeld om al spelend af te stemmen op kwetsbare doelgroepen als kinderen met een ziekte/beperking en ouderen met dementie.

Kunst is een manier om mensen in relatie te brengen. Dit project verbindt meerdere groepen: vitale ouderen, jonge kunstenaars, dementerenden, zorgpersoneel, mantelzorgers, vrijwilligers. Op een open en speelse manier, in alle lichtheid en nieuwsgierigheid naar elkaar, vanuit aandacht in het hier&nu, gaan we het onderzoek in. Ik verwacht dat de genoemde groepen veel van elkaar gaan leren. Daarom zeg ik: GO GO GO, laten we Neuzen!

Margreet Derks, 

CliniClown & theatermaker

afbeelding van Carina Oosting-Schummelketel

Ik ben Carina, 70 jaar en ga voorlopig nog niet achter de geraniums. Ik heb niet eens tijd om ze te kopen, laat staan er achter te gaan zitten.

Ik doe heel graag mee met het project 'Neuzen".

We willen allemaal blij zijn.

Dat is meestal niet zo moeilijk. Je kunt van heel veel dingen blij worden, kleine of grote dingen.

Ik vind het ook fijn als mensen in mijn omgeving blij zijn. Het lijkt me geweldig om de gave te hebben om bijvoorbeeld als cabaretier een zaal vol mensen blij te maken. Dat is maar weinigen gegeven. Je kunt jezelf ook blij maken door iets te doen wat je leuk vindt. Lezen, of zwemmen of op vakantie of naar een museum. Ieder kan dat voor zichtzelf bedenken en waar maken.

Maar er zijn mensen die dat niet kunnen. Die het vermogen zijn verloren om te bedenken waar ze blij van worden. Mensen met dementie. Wat zou het fijn zijn als het me zou lukken om één van deze mensen, of liefst meerdere, blij te maken door heel even iets met ze te doen. Iets waarvan ze op dat moment kunnen genieten. Iets waardoor ze nog een tijdje een blij gevoel kunnen hebben, ook al weten ze niet meer waar dat vandaan komt.

Ik heb Maddy Kok leren kennen door mee te spelen in een voorstelling voor en door ouderen. Zij was de bedenker en regisseur van dat toneelstuk. We waren met verschillende spelers, allemaal anders. Bij één van de spelers, een man van 76, werd zijn beginnende dementie steeds duidelijker. Door ons, de andere spelers werd hij door de voorstelling heen geloodst. 

Toen Marianne, onze speelster van inmiddels 91 jaar (!) opperde dat ze graag iets voor oude mensen wilde doen, was het voor Maddy meteen duidelijk dat dat dat precies is wat zij ook wil, het liefst met de bestaande groep en met nog enkele vitale ouderen erbij. 

Momenteel komen we één keer per maand bij elkaar om over het project te praten. Over wat wij ervan vinden, hoe Maddy het wil aanpakken. We krijgen een goede voorbereiding in de vorm van trainingen, zodat we vanuit de kennis en vaardigheden die we bij Krachtvoer opdoen kunnen improviseren. Ik vind het wel heel spannend, maar hoop dat we binnenkort met de training kunnen beginnen.

afbeelding van Diane Frenay

Beste Anouk, 

Ik ben jullie coach op dit platform. Een kleine tip; hou de tekst wat beknopt; z=sommige dingen staan er meerdere keren. Dit platform is openbaar en mensen kunnen reageren, houdt het een beetje leesbaar.

Het  programma heet 'neuzen'; kun je daar iets over vertellen? Het improviseren als ingang/ alternatief voor communicatie mag van mij wel iets concreter: hoe onderscheid het zich bijvoorbeeld van samen liedjes zingen? krijgen de deelnemers zelf instrumenten in handen of werk je alleen met stem en lichaam? welke verwachtingen heb je van de deelnemers t.a.v. improviseren en hoe stem je daar op af? en worden stemmingen/emoties meegenomen in het spel? verdriet, vrolijkheid, angst?

Inhoudelijk zit je plan goed in elkaar. Ik vind het fijn om te lezen dat de zorginstelling zo enthousisast meewerkt en ook de structurelere aanpak weet te waarderen. Ook fijn dat een van jullie ervaring heeft als cliniclown, dat is waardevol. 

afbeelding van Maddy Kok

Dag Diane, ik ben artistiek leider van KRACHTVOER Theater en de inhoudelijke initiator van het project Neuzen. Daarom ga ik proberen om jouw vragen over de inhoud van ons nieuwe project zo helder mogelijk te beantwoorden. Hiermee hoop ik ook mijn grote motivatie voor het  het project Neuzen voelbaar te maken.

Waarom heet het project 'Neuzen'? : Het project heet Neuzen omdat we vertrokken zijn vanuit het idee om te gaan spelen vanuit het thema dieren; vandaar dieren- neuzen en/of -maskertjes, delen van kostuums zoals zachte mouwen zoals bij een aaibaar poezen-vachtje, veertjes of een staartje om mee te kriebelen... 

Dieren geven de mogelijkheid om speels te zijn, en dit spel nodigt ook uit tot een tactiele vorm van contact leggen als, in het gevorderde stadium van de dementie, de verbale mogelijkheden om te communiceren voor een groot deel weggevallen zijn. Vandaar dat we in de training met de vitale ouderen en de muzikante op zoek gaan naar dierentransformaties van waaruit zij het spel/het contact met de dementerende bewoners kunnen gaan leggen in de improvisaties samen. Dementerende bewoners reageren doorgaans erg goed op kinderen en dieren, alsof die weer iets in hen wakker maken. Een feest van herkenning. De spelers hebben in de improvisaties daarom ook altijd een tas bij zich, die wij 'het pretpakket' noemen, waar zij allerlei kleine rekwisieten uit tevoorschijn kunnnen toveren die het thema dieren voelbaar en hoorbaar kunnen maken; bv een vogeltje dat je kunt opdraaien wat dan heel mooi gaat fluiten, een doosje dat het geluid van een koe geeft als je het omdraait of van een miauwend katje, een fluitje met zachte vogeltonen, etc etc.  Deze rekwisieten kunnen een ingang bieden voor het spel, n.a.v. de manier waarop de bewoners erop reageren. Ook kunnen daar kleine handpopjes uitgetoverd worden, of knuffels van dierenfiguren, met name voor het spel op de gesloten afdelingen. Op de open afdelingen kunnen we ons spel wat verbaler starten vanuit liedjes, teksten of gedichten over dieren, om van daaruit tot samenspel te komen met de bewoners.

Maar 'Neuzen' staat voor ons ook voor de figuurlijke betekenis van het woord; We gaan namelijk muzikaal rondneuzen op eerst de gesloten en later de open afdelingen van de zorglocaties. Misschien wordt de term 'rondneuzen' doorgaans wat negatief benaderd? Wij willen met dit project het nieuwsgierig zijn naar elkaar juist stimuleren en positief benaderen. Door op een positieve manier nieuwsgierig naar elkaar te zijn, stimuleren wij de vitale ouderen om te proberen zich werkelijk te verplaatsen in hun dementerende leeftijdsgenoten om van daaruit op een speelse manier met hen het contact te gaan leggen. Muzikaal rondneuzen is dus tegelijkertijd liefdevol rondneuzen en proberen via het spel dicht bij elkaar te komen.

Het improviseren als ingang/alternatief  voor communicatie? KRACHTVOER Theater wil in het project Neuzen de vitale ouderen niet proberen op te leiden tot professionele improvisatieacteurs. Dat is niet nodig voor de context waar wij ons op richten. Het zijn oudere amateurspelers met een grote motivatie en positieve energie, dat is belangrijk voor dit project. Wat wij nastreven in deze pilot is dat deze vitale ouderen door onze training zodanig vertrouwd raken met de basiswetten van het improvisatietheater, dat zij in de omgang met de dementerende bewoners van de zorginstellingen, vanuit deze aangereikte communicatievormen, de ingang kunnen vinden naar het maken van contact. Dat gaat met name over 'ja-zeggen'; de bereidheid mee te bewegen met de ander. Leren afstemmen, inzoomen op de ander en voelen waar hij/zij op dat moment zit. Steeds opnieuw in het moment kunnen reageren op het spel, het gedrag dat de ander aanbiedt. De flexibiliteit hebben om je eigen impulsen en ideeën steeds opnieuw los te laten om te kunnen meegaan met de impuls van de ander. En van daaruit samen door te bewegen. Dit kan letterlijk betekenen dat ze samen in een bepaald bewegingspatroon komen op het ritme van de muziek, een spel met vingers, handen, een dans van armen, of een walsje door de ruimte met de enthousiaste en vitalere bewoners. Het kan ook een spel worden van woorden, klanken, een kietelspel, het aaien van de poezenvacht, een slaapliedje zingen voor de kleine teddybeer.....De uitdaging wordt om goed te kijken naar dát wat de bewoners aangeven, hoe ze reageren op onze aanwezigheid, de muziek, een deel van een kostuum, een rekwisiet, om van daaruit met hen mee te gaan bewegen en daar het samenspel uit te laten voortkomen.

Zoals sociaal geriater Anneke van der Plaats aangeeft in haar visie van de omgevingsgerichte zorg, is het de kunst om de omgeving van de dementerenden zodanig aan te passen dat deze bewoners zich veilig gaan voelen en zich kunnen ontspannen. Dan voelen zij zich niet opgejaagd of bang, wat wel vaak aan de hand is als ze het niet kunnen volgen wat er om hen heen gebeurt. Als ze nergens van schrikken, maar kunnen ontspannen hoeven zij ook niet 'raar' te reageren. Dit kan gaan over de concrete omgeving van de bewoners; hoe meer ze herkennen van vroeger, hoe meer vertrouwd ze zich kunnen voelen. Maar dit gaat ook over de manier waarop we met deze bewoners omgaan; als wij de tijd nemen om op hen in te zoomen en van daaruit mee te gaan bewegen in het contact en het improvisatiespel, dan hoeven zij niet van ons te schrikken. Ze worden niet overrompeld, maar er wordt vanuit rust en ontspanning, vanuit de sfeer van zachte, uitnodigende muziek en/of zang contact gelegd. De vitale ouderen leren om van daaruit het spel te starten. Ze leren daardoor in de trainingen, naast de speltechnieken van het improviseren, onder andere vanuit een grote rust kijken en luisteren naar de bewoners en raken gevoelig voor hun verbale maar vooral ook non-verbale signalen. Ze ontwikkelen een bereidheid om met de bewoners mee te bewegen en krijgen hierdoor een grote flexibiliteit in de zoektocht naar contact. Ze leren op een aangename manier ‘papegaaien’,(meegaan in klanken, woorden en bewegingen die de bewoners inzetten) waardoor ze de afstand tussen bewoner en speler kunnen verkleinen.

Wat zijn onze verwachtingen van de dementerende bewoners t.a.v. het improviseren? Zoals ik hierboven beschreef hebben wij dus weinig tot geen verwachtingen van het improviseren van de bewoners, maar zijn we vooral nieuwsgierig naar dát wat we op onze muzikale ochtenden samen met hen gaan meemaken. Zoals ze aanwezig zijn is het goed. Van daaruit gaan we voorzichtig op zoek naar mogelijkheden tot contact/communicatie/samenspel. Dat kan ook heel klein zijn en bestaan uit samen zitten luisteren naar de muziek en een heel klein beetje mee tikken met de vingers op het tafelblad. Maar het kan ook een heel uitbundig karakter krijgen als een bewoner die impulsen laat zien in zijn/haar gedrag en daar plezier aan beleeft.

In onze projectomschrijving citeren wij de volgende uitspraak van Anneke van der Plaats;

"Juist bij dementie is het zo mooi als je erin slaagt je flexibel in het moment op te stellen en geen verwachtingen te hebben van de ander, omdat de ander niet meer aan je verwachtingen kan voldoen."

Vandaar dat wij met de vitale ouderen de bereidheid en de flexibiliteit gaan trainen om op deze bewoners aan te kunnen sluiten, in plaatsvan andersom.

Worden stemmingen/emoties meegenomen in het samenspel? De vier basisemoties zijn een heel belangrijk uitgangspunt in onze training en het improvisatiespel; Voor een uitgebreider antwoord op deze vraag koppelen we even terug naar de uitleg die Anneke van der Plaats geeft over de ontwikkeling van de hersenen; 

Volgens Van der Plaats helpen de hersenziekten die dementie veroorzaken het boven-brein, het denkende brein langzaam maar zeker naar de knoppen. Dit denkende brein, wat het laatst is ontwikkeld, verdwijnt bij mensen met dementie dus ook weer als eerste. De in het onder-brein schuilende emoties, die in de vroegste jaren worden ontwikkeld, werken bij mensen met dementie echter nog prima. Ze kunnen deze emoties alleen niet meer rationaliseren, temperen of filteren, wat normaal de taak is van het boven-brein, omdat de verbinding tussen deze twee delen verstoord is. Hier ligt een verklaring voor het goed aansluiten van improvisatietheater bij dementerenden, volgens Van der Plaats.

Voor mij als artistiek leider van KRACHTVOER Theater komen hier twee werelden op een hele mooie manier samen; Ik ben vanuit mijn theateropleiding namelijk gespecialiseerd in Theater-improvisaties omdat ik afstudeerde op de specialisatie improvisatietheater en  vele jaren improvisatietrainingen verzorgde bij onder andere de Belgische Improvisatie Liga. Verder speelde ik mee in de improvisatievoorstelling “Dag van Koper” van De Kopergieterij in Gent, die op tournee ging door België een Nederland. Daarnaast heb ik van dichtbij meegemaakt hoe het ziekteproces kan verlopen bij de ziekte van Alzheimer en hoe het leven kan zijn van mensen met dementie in een zorginstelling, doordat mijn vader door deze ziekte jarenlang op een gesloten afdeling heeft gewoond. Verder heeft ik de laatste jaren ervaring opgedaan in het werken met dementerende ouderen doordat aan onze eerdere projecten Levensfeest en Mevrouw Verona beide keren spelers met dementie hebben deelgenomen. Dit werk raakte mij enorm en daagde me uit als theatermaker. (En met mij alle andere spelers van deze projecten.)
Ik wilde dat iedereen aan mijn projecten kon meedoen én ik wilde dat het goede theatervoorstellingen werden.  Doordat andere spelers onbaatzuchtig de zorg wilden dragen over de elementen die deze dementerende spelers zelf niet konden verzorgen, was iedereen in zijn kracht aanwezig op scène en even belangrijk in het proces en product. Dit was voelbaar voor het publiek die deze theaterprojecten daardoor ongelooflijk liefdevol vonden.  

KRACHTVOER Theater is in al haar projecten op zoek naar een manier om de kracht van theater in te kunnen zetten voor een maarschappelijk doel. In Neuzen willen wij de kracht van improvisatietheater inzetten om contact te kunnen leggen met dementerende ouderen. Wij kiezen ervoor in dit project niet voor om te repeteren aan een product voor een groot publiek, maar we kiezen voor de kleinschaligheid van de improvisaties in de huiskamers van de bewoners zodat er meer ruimte ontstaat voor intimiteit in het samenspel.

Theaterscènes en improvisaties zijn altijd gefundeerd op de vier basisemoties. Van daaruit wordt elke scène, elk improvisatiemoment uitgewerkt. Het spelen van ‘een man’ heeft geen kleur en identificatiemogelijkheid. Maar het spelen van ‘een boze of verdrietige man’ opent die deuren direct. Je gaat je meteen afvragen waarom die man boos of verdrietig is, waar het door komt dat hij zo kwetsbaar is. Ook krijg je de mogelijkheid om te voelen of dit herkenbaar is in je eigen leven en of je dat ook op deze manier zou uiten.

Doordat de in het onder-brein schuilende emoties bij mensen met dementie nog prima werken, zullen zij zich heel snel kunnen verbinden aan de improvisaties vanuit de basis-emoties. De kunst is voor ons om daar op een zorgvuldige manier mee om te gaan, zodat wij hen niet afschrikken, maar juist van daaruit met hen in contact proberen te komen en hen de kans geven om zich te uiten. Een belangrijk onderdeel van de improvisatietraining vertrekt daarom ook vanuit de vier basis-emoties; Boos, blij, bang en bedroefd. Dat is de essentie van alle spel, dus is het belangrijk dat de vitale ouderen een grote spelvrijheid ontwikkelen in het spelen van deze vier basis-emoties. In de open setting zal dit dus waarschijnlijk op een verbaler niveau gebeuren dan in de gesloten afdelingen. Daar zal het misschien meer een spel worden van fysiek en mimisch op elkaar reageren. Maar de uitdaging bij onze muzikale improvisaties, in de open én de gesloten setting, is om contact te leggen op een manier waardoor de dementerenden niet onzeker en bang worden, maar zich veilig voelen. Daarvoor moet je de mensen in een gevorderd stadium van dementie dus niet benaderen via het rationele/denkende brein, met veel taal, maar moet je als speler bij hen met vooral non-verbaal spel meer een appèl doen op het emotionele brein. (actie-reactie) De spelers doen met name bij deze doelgroep met hun improvisatiespel een appèl op het primaire, gevoelsmatige contact vanuit de vier basale emoties, zoals we eerder al aangaven, ondersteund door eenvoudige geluiden, rekwisieten, kostuums en muziek. Maar ook bij de bewoners met beginnende dementie is het emotiespel een hele goede ingang tot het laten ontstaan van speelse contactmomenten. Doordat de vitale ouderen in de training een grote spelvrijheid vanuit vier basisemoties hebben ontwikkeld, kunnen zij de lichaamstaal en het gedrag die voortkomen uit deze vier basiemoties snel herkennen en kunnen zij hierin meebewegen met de bewoners. Op deze manier weten zij de bewoners die in mineur zijn of die wat boos zijn, misschien wel speels te verleiden om mee te bewegen naar een positievere emotionele hoedanigheid. En dit alles vanuit een lichtheid en een gemak die inherent zijn aan improvisatiespel, met de nodige humor en speelsheid wat allemaal wordt ondersteund en versterkt door de muzikante met haar prachtige zangstem.

Hopelijk heb je door deze antwoorden een concreter beeld van ons project 'Neuzen' en de improvisatie-momenten die we nastreven tussen de vitale ouderen en de muzikante met de dementerende bewoners.

Maddy Kok, artistiek leider KRACHTVOER Theater

 

 

 

 

 

afbeelding van Anouk van Geffen

Hoi Lidian,

Bedankt voor je feedback! We gaan er direct mee aan de slag en zorgen dat zoveel mogelijk van jouw vragen beantwoord gaan worden. Ik zal ook alle creatieve krachten achter dit project vragen om hun motivatie aan te vullen op deze pagina. Ook zal ik de vragen op de tweede pagina zo veel mogelijk gaan aanvullen. We hopen hiermee iederreen te kunnen laten zien wat de waarde is van onze pilot en waarom het zo belangrijk is dat dit project kan gaan starten :)

Groetjes,
Anouk - KRACHTVOER Theater

afbeelding van Lidian Fleers

Beste Anouk, welkom op Jij maakt het mee. De komende weken denk ik graag met je mee over in hoeverre het project past bij de subsidieregeling en hoe je de aanvraag mogelijk kan optimaliseren. Mooi dat jullie vanuit een concrete vraag werken en een pilot opzet met een gewenste uitkomst hebben geformuleerd. Binnen Vitalis is er gelukkig voldoende kennis en ervaring met het opzetten van kunstprojecten voor en door ouderen. Maar ik zou graag nog wat meer informatie willen over de kennis en ervaring van het creatieve team, in hoeverre beschikken zij over voldoende baggage en capaciteit om op alle drie niveaus tot een optimaal resultaat te komen? En wordt er buiten Vitalis en Krachtvoer ook nog met andere (nieuwe) partijen inhoudelijk samengewerkt? Actieve kunstbeoefening door ouderen, zelfs dementerenden, vindt in toenemende mate plaats en er zijn gelukkig steeds meer informatiebronnen zoals deze. Welke vernieuwende bijdrage verwachten jullie dat dit project aan dit bestaande aanbod kan leveren?

Weet je hoe je de aanvraag verder aan kan vullen of de informatie nog beter kan rangschikken? Kijk ook eens naar de invulvelden op het tweede tabblad "Denk mee (meer projectinfo)". Maak gebruik van het activiteitenschema en geef een concrete planning weer om een goed inzicht in de opbouw weer te geven. 

Ten slotte nog het advies om ook, evt. in de rechterkolom, de mensen uit het creatieve team zelf aan het woord te laten over hun motivatie van het project. 

afbeelding van Anouk van Geffen

Hoi Lidian,

De tweede pagina is inmiddels ingevuld. Ook heb ik het creatieve team gevraagd om hun motivatie op de pagina te zetten. Wat het project zo bijzonder maakt, is de samenwerking tussen KRACHTVOER Theater en alle meewerkende partijen. De gezamelijke expertise zorgt voor een groot draagvlak aan kennis, waar we uit kunnen putten. Zo heeft artistiek leider Maddy Kok niet alleen grote ervaring met de doelgroep vanwege onze eerdere projecten, maar tevens een specialisatie in improvisatietheater. Bijzonder is dat de basiswetten van improviseren parallel lopen aan de professionele adviezen hoe je het beste omgaat met dementerenden. Hier kan onze expertise als theatermakers dus iets wezenlijks toevoegen! Voor de trainingen werken we samen met Margreet Derks, oprichtster van de Faria-Clowns (later Care Clowns), een tak binnen CliniClowns voor dementerende ouderen. Ook gaan we in gesprek met Trudy Schambergen, medeoprichtster van de MiMakkusopleiding. Zij kunnen ons beiden adviseren over hun eigen werkwijze en ons met hun ervaring helpen om de juiste werkwijze te ontwikkelen. Daarnaast blijven we dus continu in gesprek met de zorgpraktijk, doordat we niet alleen Vitalismedewerkers, maar ook medewerkers van andere zorginstellingen betrekken bij de pilot. Door al onze sparringspartners en  het werken met vitale ouderen aan improvisaties voor dementerende ouderen, hopen we bij te dragen aan de pluriformiteit binnen de amateurkunstensector.

afbeelding van Maddy Kok

Ik ben ook in gesprek met een vierdejaars student van de Academie voor Theater die grote interesse heeft in het project Neuzen omdat zij wil meemaken hoe je theater kunt inzetten voor een maatschappelijk doel. Zij is zeer geïnteresseerd in ons project en wil graag bij de ontwikkeling van de programma's betrokken worden omdat zij na haar afstuderen ook de ambitie heeft het kunstvak in te kunnen zetten voor maatschappelijke doeleinden.

In al onze eerdere projecten heeft KRACHTVOER Theater ook samengewerkt met studenten en oudstudenten van deze opleiding, omdat we het belangrijk vinden om jonge kunstenaars en/of kunststudenten met onze projecten te kunnen inspireren. Vandaar ook de jonge muzikante voor de muziek en zang en de beeldend kunstenaar voor het ontwikkelen van de kostuums en rekwisieten in deze pilot voor het project Neuzen. Het samenbrengen van deze verschillende generaties is voor mij als artistiek leider steeds weer een motor voor onze projecten. Deze verschillende leeftijden krijgen energie van elkaar, ze worden blij van de ontmoetingen. Ik herken dat, want ik heb er zelf ook veel aan om regelmatig met 'mijn' ouderen samen te komen voor de voorgesprekken voor het project Neuzen. Het geeft mij belangrijke informatie over hun betrokkenheid bij de thematiek, maar daarnaast wordt het zo voelbaar hoe belangrijk het voor hen is dat zij de kans krijgen om zich verder te kunnne ontwikkelen en om daarmee zinvol bezig te kunnen zijn voor anderen. Die behoefte is erg groot bij hen, juist omdat zij gepensioneerd zijn, maar zich nog energiek voelen. Zij willen graag deelnemen aan dit project omdat ze voelen dat ze daarmee echt iets voor een ander kunnen betekenen. Die energieke levenshouding inspireert mij. Ik hoop dat ik ook ooit met zoveel ambitie de negentig mag passeren!

afbeelding van Maddy Kok

Dag Lidian, ik wilde nog even reageren op je vraag of we op alle drie de niveaus genoeg expertise in huis hebben om de drie progrmma's kwalitatief goed te kunnen ontwikkelen. Naast onze eigen expertise op het gebied van improvisatietheater en de verschillende experts die we bij ons project betrekken voor de ontwikkeling van de twee improvisatieprogramma's, is het misschien goed om te vermelden dat ik zelf voor ik aan de theateropleiding gestudeerd heb ook de pedagogische academie heb gedaan. Vanaf 1993 ben ik in een deeltijdsfunctie betrokken bij het didactiekprogramma van mijn theateropleiding; De academie voor Theater van Fontys Hogeschool voor de Kunsten in Tilburg. Ik ontwikkel en verzorg daar onder andere didactiek- en methodiekprogramma's voor de studenten HBO. Vanuit deze expertise is ons idee dan ook ontstaan om onze improvisatiemethode voor het spelen met de dementerende bewoners op een laagdrempelige, toegankelijke wijze inzichtelijk te maken in het progrmma van de methodische overdracht. Ook bij  het ontwikkelen van dit programma werken we samen met- en kunnen we gebruik maken van de expertise van Margreet Derks, die de clini-clown ervaring heeft. Zij heeft tevens de Academie voor Theater gevolgd heeft aan de FHK en is van daaruit ook opgeleid in het overdragen van haar inzichten.