menu denk mee beslis mee maak mee

Het is 2018 en Yn it Skaad fan 'e Toer is los.

 

2017 heeft in het teken gestaan van plannen maken, financiering, nog meer plannen maken, plannen schrappen. Nu kunnen we zeggen dat we onze plannen gaan verwezenlijken. Volgende week, 19 januari, starten we met een eerste speelavond. 50 rollen zijn er weg te geven voor onze eerste grote activiteit eind mei, de theatrale dorpskuier. Veel werk aan de winkel, maar we hebben er reuze zin in en aan enthousiasme in het dorp zal het niet ontbreken.

We hebben veel gehad aan de informatie die we mochten ontvangen van Jan Stavenga. Het volgende wil ik graag met jullie delen.

 

Antje van Uylenburgh komt aan de man

Ik neem jullie in dit historische achtergrondverhaal mee naar het jaar 1626. Ik begin – om in de sfeer te komen - met een zeventiende-eeuws gedicht.

‘[Ghy zijt], eer dat ghy ’t weet, geworden een oud wijf, 
Sult op een eensaem bed zijn, sonder tijdverdryf;
Sult legghen ongetroost, sult legghen ongebede
Met wan-lust in de ’t gemoet, met krevel in de leden…’

Dit soort verontrustende teksten lezen de juffers Uylenburgh ’s winters in hun grote huis in Leeuwarden of ’s zomers in hun buitenhuis in Rijperkerk. Die teksten vinden ze in de vrijageboeken die zo in de mode zijn. 
Het is een bijzonder stel, die vijf samenwonende ouderloze zussen en rond het jaar 1626 zal menig vrijgezelle heer hen maar wat graag voor de in dit soort teksten verbeelde treurnis willen behoeden.

De huizen van Uylenburgh
Wat die huizen betreft: daarin hebben de vijf zussen en hun drie broers hun jeugd doorgebracht en het heeft hen er aan niets ontbroken dankzij hun ouders. Hun zeven jaar geleden – in 1619 - overleden moeder Sjouke Osinga kwam uit een rijk geslacht. Hun twee jaar geleden – 1624 - overleden vader Rombertus Uylenburgh was afkomstig uit een middenstandsmilieu en had in het buitenland rechten gestudeerd. Het waren roerige tijden: de Spanjaarden verdreven, de Calvinisten aan de macht. Als juridisch en bestuurlijk adviseur – op achtereenvolgend stedelijk niveau, op landelijk niveau en op provinciaal niveau – maakte hij zich onmisbaar en hij verdiende overeenkomstig. Aan de Ossekop in Leeuwarden, niet ver van de Blokhuispoort en huidige kantoor van Anker&Anker, hadden ma Sjoukje en pa Rombertus twee herenhuizen naast elkaar gekocht en die laten doorbreken. Verder bezaten zij diverse pachtboerderijen, zodat ze verzekerd waren van een continue inkomstenstroom. Twee van die boerderijen staan in Rijperkerk en naast een daarvan – de Uylenburghzate - staat een zomerverblijf, de Uylenburghstate genoemd. Na de dood van pa hebben de kinderen Uylenburgh de meeste van die boerderijen al snel verkocht en de opbrengst verdeeld, maar Uylenburgh houden ze aan. ’s Zomers is het een heerlijke plek om de rioolstank van de grachten te ontvluchten.

De vijf zussen
De jongste van de vijf zussen is Saskia, het nakomertje van wie niemand vermoedt dat ze nog een wereldberoemd zou worden als echtgenote van de toen nog volledig onbekende schilder Rembrandt van Rhijn. Dan hebben we drie twintigers: Titia van 21, Hiske van 23 en Antje van 28, alle drie ‘vrijsters’ ofwel ongetrouwd. En dan is er nog Jeltje, in het jaar 1626 op haar 34e al zes jaar weduwe (van Doede Ockema) en moeder van vier jongens, van wie de oudste – Rombertus (genoemd naar zijn grootvader – bijna net zo oud is als zijn tante Saskia.

De drie broers
Er zijn ook drie broers, maar die zijn het huis al uit. De oudste heet ook al Rombertus – dat is in de familie Uylenburgh standaard de naam van de oudste zoon. Hij is 32 jaar. Hij heeft net als pa rechten gestudeerd aan de mede door pa opgerichte universiteit van Franeker. En hij is nu notaris en net vorig jaar gehuwd met een bemiddelde weduwe met kind. Ulricus van 26 heeft dezelfde studie achter de rug en is nu advocaat, overtuigd ongehuwd en net als zijn oudere broer een stevige drinker. Beide broers wonen in Leeuwarden. En dan heb je Edzart, 18 jaar en aan het begin van een militaire carrière. De broers hebben in Franeker en in Leeuwarden stevig geboemeld en aldus een omvangrijk sociaal netwerk opgebouwd. Het is te begrijpen dat het huis aan de Ossekop – en wellicht ook de Uylenburghstate - voor hun vrienden een aantrekkelijke locatie was en nog steeds is, niet alleen vanwege de gastvrijheid van de jonge heren Uylenburgh, maar ook vanwege de intrigerende aanwezigheid van hun vijf zussen.

Vrije tijd en tijd om te vrijen
Zoals Uylenburgh senior de tijd mee had in politiek-bestuurlijk opzicht, zo hebben zijn kinderen en veel van hun generatiegenoten dat qua mogelijkheid voor vrijetijdsbesteding. De oorlog met Spanje is in het noorden van de Nederlanden voorbij, de economie draait dankzij onder meer de VOC als een tierelier, uit Amerika en Azië komen allerlei interessante producten en er is voldoende geld onder de burgerij om jonge mannen te kunnen laten studeren. Er ontstaat, net als in de jaren 60 en 70 van de 20e eeuw, een jongerencultuur. Jongeren zetten zich af tegen de ouderen.
Jongens laten hun haar groeien, laten een baardje staan, dragen kleurige pofbroeken met strikken en linten. In plaats van de molensteenkragen gaan ze platte kragen dragen. Het hemd mag uit de broek hangen en je hangt een cape nonchalant over de schouder.
Meisjes smeren zich in met poeder en parfum en lezen liefdesboekjes in plaats van religieuze literatuur.
De tijd wordt verdreven met spelletjes: kaartspelletjes en drankspelletjes. Er wordt stevig gedronken, niet alleen bier maar ook sterke drank uit van die trechtervormige glazen op hoge poten. En heel hip is tabak, net geïntroduceerd vanuit Amerika: sterke tabak, waar je aardig high van kunt worden. Je kunt het pruimen, snuiven of - met zo’n lange witkleien pijp - roken. Er wordt gezongen, uit bundels met minneliedjes en drankliedjes. En een heel belangrijk onderdeel van de jongerencultuur is het ‘vrijen’; wij zouden het ‘daten’ noemen: afspraakjes tussen ongehuwde jongens en meisjes, met het oog op het vinden van een geschikte huwelijkspartner. In de zo genaamde vrijageboeken die in die tijd op de markt verschijnen vinden ze de tips & tricks om zo’n afspraak tot een succes te maken.

Bruiloft
Dat vrijen heeft spoedig resultaat, althans voor de twintigers onder de zussen. Drie jaren achtereen zal een bruiloft plaats vinden. Het is mei1626. En het wordt groots gevierd dat de bij de studenten uiterst populaire Poolse hoogleraar theologie, tevens een berucht feestbeest, Johannes Maccovius, een Uylenburgh-vrijster aan de haak heeft geslagen: Antje, 28 jaar, misschien al zwanger van haar het jaar daarop geboren zoontje.

En waar zou dat feest beter hebben kunnen plaats vinden dan in de Uylenburghstate in Rijperkerk…...