menu denk mee beslis mee maak mee

Neuzen de Pilot

Improviseren door ouderen voor nóg ouderen!

Stichting KRACHTVOER Theater
10 september 2018 tot 13 april 2020
dans, muziek, theater
ouderen
onze website / check facebook
€15.000

Dit project wil subsidie. Geef je stem! Denk mee Beslis mee Maak mee
FCP33
max 50 / 2 van 2 gestemd
publiek50
max 50 / 100 gestemd
totaal83
75 is gehaald!
De stemperiode is voorbij.
Het is niet meer mogelijk om te stemmen.

Ga direct naar de reacties

Neuzen de Pilot

Improviseren door ouderen voor nóg ouderen!

afbeelding van Anouk van Geffen

Ingediend door:

Anouk van Geffen

Ik zoek meedenkers over deze vraag: 
Welk muzikaal improvisatieprogramma sluit het beste aan op de praktijk van zorginstellingen?

Wat ga je doen?: 

WAT?
KRACHTVOER Theater werd onlangs benaderd door een 90-jarige speelster Marianne, of we niet een project konden organiseren, zodat zij ‘iets voor die oude mensen’ zou kunnen gaan doen.

Dat was het begin van een nieuw projectplan Neuzen; Een muzikaal improvisatieprogramma door vitale ouderen, voor en met dementerende ouderen.

Tijdens het uitwerken van onze ideeën voor dit plan ontdekten we dat er veel vragen op ons af kwamen, die we niet meteen konden en wilden beantwoorden. Een project aanbieden waarin we ons willen richten op dementerende bewoners vraagt om een grondig vooronderzoek, omdat het een kwetsbare doelgroep betreft. Om hier op een zorgvuldige manier mee om te kunnen gaan, voelden we de noodzaak om eerst te onderzoeken wat de beste vorm is voor een programma dat aansluit op de praktijk van zorginstellingen en hoe we dit muzikale improvisatieprogramma het beste kunnen aanbieden aan de verschillende doelgroepen. Ook willen we werken aan manier om deze methode over te dragen, zodat we ons project duurzaamheid kunnen geven.

In Neuzen de Pilot gaan we intensief aan de slag met ouderen voor ouderen. We gaan ruim een jaar wekelijks een dag met een groep van acht vitale ouderen op zoeknaar de beste vorm, waarin zij samen met een jonge muzikante kunnen improviseren met dementerende ouderen. Na deze pilot hebben we drie programma's ontwikkeld;

*Een muzikaal improvisatieprogramma voor gesloten afdelingen
*Een muzikaal improvisatieprogramma voor open afdelingen
*Een methodische overdracht voor het zorgpersoneel, de activiteitenbegeleiders, mantelzorgers en de vrijwilligers van deze instellingen.

HOE?
We trainen, onderzoeken en try-outen op verschillende gesloten en open afdelingen van vier Vitalislocaties, hebben doorlopend overleg met het personeel van deze zorglocaties en we werken met personeel, vrijwilligers en mantelzorgers voor het ontwikkelen van de methodische overdracht. 

Het project start met improvisatietrainingen voor de vitale ouderen samen met de professionele muzikante gericht op de gesloten afdelingen. In de trainingen voor dit eerste improvisatieprogramma zijn we vooral gericht op het leggen van het non-verbale, muzikale en zintuiglijke contact. We streven naar samen bewegen op muziek, omdat het taalbegrip in een gevorderde fase van dementie vaak erg is aangetast wat problemen kan opleveren in het verbale communiceren. Tijdens deze trainingen toetsen we de improvisatietechnieken steeds door ze toe te passen in de praktijksituatie, met de bewoners van de gesloten afdeling van de locatie Wilgenhof, waar de trainingen plaatsvinden. We bewegen dus op en neer van het repetitielokaal naar de gesloten afdeling en terug. Vervolgens 'try-outen' we ons eerste concept-programma op 2 andere locaties en wordt de methodische overdracht ontwikkeld, die tevens in de praktijk wordt getoetst op verschillende locaties.

Op basis van de ervaringen en de evaluaties van dit eerste deel van het project, starten de repetities/improvisatietrainingen met de vitale ouderen en de muzikante voor het tweede deel van het improvisatieproject. Hierin onderzoeken en ontwikkelen we een improvisatieprogramma voor de open afdelingen van de zorginstellingen, voor ouderen in de beginfase van dementie. Dit programma zal waarschijnlijk wat verbaler kunnen worden benaderd. We vertrekken daarom in dit tweede deel meer vanuit teksten, liedjes en verhaaltjes van waaruit de spelers met de bewoners in contact gaan voor de improvisaties. We volgen voor dit programma dezelfde structuur als bij het eerste deel; repeteren, onderzoek in de praktijk en try-out van het concept bij andere locaties. Tevens wordt de methodische overdracht ook bij dit programma ontwikkeld en op meerdere plaatsen in de praktijk onderzocht.

WAAROM?
Een steeds groter wordend percentage van onze samenleving lijdt aan dementie. We moeten gezamenlijk met dit feit leren omgaan. KRACHTVOER Theater wil hier in van betekenis zijn. In ons contact met de zorginstellingen in de verschillende Brabantse gemeentes, tijdens onze eerdere projecten, werd ons verteld dat er weinig aanbod is van projecten waaraan de dementerende bewoners kunnen deelnemen. Hierdoor zijn wij aan het denken gezet. Wendy van Zon, Cultureel Coördinator van Vitalis WoonZorg Groep, onze partner in de zorg, motiveerde de reden om aan dit project deel te nemen als volgt;

“Wij hebben in het verleden al meerdere malen samen projecten verzorgd met KRACHTVOER Theater en hebben daar positieve ervaringen mee. Vandaar dat we ook weer met elkaar in contact kwamen voor hun nieuwe project. Nu zij zich met het project Neuzen de pilot speciaal richten op dementerende ouderen zijn wij zeer geïnteresseerd om weer met hen samen te werken. Het is een lastige doelgroep om goed mee om te gaan. Wij vinden het heel fijn om daar via dit project wat ondersteuning in te krijgen. Het gezelschap kan ons vanuit hun specialisatie in improvisatietheater echt iets nieuws bieden. Vanuit de basiswetten van het improviseren benaderen zij het contact met deze bewoners op een voor ons totaal nieuwe manier. Er worden niet veel projecten aan zorginstellingen aangeboden, die zich richten op mensen met dementie. Dit is juist iets speciaal op hen gericht. Het project is vernieuwend en geeft onze vrijwilligers, de familieleden, etc. de mogelijkheid om de dementerende bewoners beter te leren begrijpen.

Ik vind het heel interessant om hun onderzoek te volgen waarin ze de twee verschillende programma’s ontwikkelen; een voor de gesloten afdelingen en een voor de open setting. We kunnen hen ook veel feedback geven vanuit onze knowhow met deze doelgroep. Zo leren we van elkaar terwijl de verschillende projecten ontwikkeld worden.

Wat ik vooral ook bijzonder vindt aan Neuzen de Pilot is dat KRACHTVOER Theater zich niet beperkt tot het improviseren van de vitale ouderen met de dementerende bewoners, maar dat zij ook een aanbod willen ontwikkelen om hun methode aan ons over te dragen. Wij hebben door onze nauwe samenwerking volledig de ruimte om het project mee te ontwikkelen op de manier waarop dit voor onze instelling het meeste kan opleveren. Hierdoor kan de methodische overdracht echt op maat worden ontwikkeld. Ik vind het een prettige uitdaging om daar als coördinator kunst en cultuur aan mee te werken zodat we deze positieve methode om met dementerende te communiceren breed binnen de instellingen van Vitalis kunnen gaan aanbieden.”

In dit pilotproject onderzoeken we dus alle verschillende aspecten van het toekomstige project Neuzen.

Trailer Neuzen de Pilot

Hoe ga je te werk?: 

WERKWIJZE:

Met de vitale ouderen die we improvisatietrainingen gaan geven, richten we ons op dementerende ouderen. We zijn ons daarom eerst nóg meer in deze doelgroep gaan verdiepen.

Sociaal geriater Anneke van der Plaats gaat er in haar visie van ‘De omgevingszorg’ vanuit dat afwijkend gedrag van iemand met dementie wordt veroorzaakt door de omgeving. Van der Plaats ziet het gedrag van een dementerende als een ‘puzzel’: ‘Met dementie valt goed te leven, mits er aan de voorwaarden wordt voldaan. Als de mensen om hen heen goed weten hoe ze met de ziekte om moeten gaan, als alles erop wordt ingericht, dan is er niks aan de hand. Dan zie je dat mensen met dementie zich normaal gedragen.’.

Dus is het de kunst om de omgeving van de dementerenden zodanig aan te passen dat deze bewoners zich veilig gaan voelen en zich kunnen ontspannen. Dan voelen zij zich niet opgejaagd of bang, wat wel vaak aan de hand is als ze het niet kunnen volgen wat er om hen heen gebeurt. Als ze nergens van schrikken, maar kunnen ontspannen hoeven zij ook niet 'raar' te reageren. Dit kan gaan over de concrete omgeving van de bewoners; hoe meer ze herkennen van vroeger, hoe meer vertrouwd ze zich kunnen voelen. Maar dit gaat ook over de manier waarop we met deze bewoners omgaan. 

Volgens Van der Plaats helpen de hersenziekten die dementie veroorzaken het boven-brein, het denkende brein langzaam maar zeker naar de knoppen. Dit denkende brein, wat het laatst is ontwikkeld, verdwijnt bij mensen met dementie dus ook weer als eerste. De in het onder-brein schuilende emoties, die in de vroegste jaren worden ontwikkeld, werken bij mensen met dementie echter nog prima. Ze kunnen deze emoties alleen niet meer rationaliseren, temperen of filteren, wat normaal de taak is van het boven-brein, omdat de verbinding tussen deze twee delen verstoord is. 

Hier ligt een verklaring voor het goed aansluiten van improvisatietheater bij dementerenden, volgens Van der Plaats. Theaterscènes en improvisaties zijn namelijk altijd gefundeerd op de vier basisemoties. Van daaruit wordt elke scène, elk improvisatiemoment uitgewerkt. Het spelen van ‘een man’ heeft geen kleur en identificatiemogelijkheid. Maar het spelen van ‘een boze of verdrietige man’ opent die deuren direct. Je gaat je meteen afvragen waarom die man boos of verdrietig is, waar het door komt dat hij zo kwetsbaar is. Ook krijg je de mogelijkheid om te voelen of dit herkenbaar is in je eigen leven en of je dat ook op deze manier zou uiten.

Doordat de in het onder-brein schuilende emoties bij mensen met dementie nog prima werken, zullen zij zich heel snel kunnen verbinden aan de improvisaties vanuit de basis-emoties. De kunst is voor ons om daar op een zorgvuldige manier mee om te gaan, zodat wij hen niet afschrikken, maar juist van daaruit met hen in contact proberen te komen en hen de kans geven om zich te uiten. De basiswetten van het improvisatietheater lopen dus parallel met de adviezen van professionals over hoe je het beste om kunt gaan met mensen met dementie. Deze zienswijze is het uitgangspunt van waaruit wij onze improvisatietrainingen willen inrichten.

IMPROVISATIETRAININGEN
Naast de vier basisemoties zijn er een aantal wetmatigheden die bij een improvisatietraining altijd aan de orde moeten komen, namelijk de basiswetten van improviseren. Dat gaat met name over 'ja-zeggen'; de bereidheid mee te bewegen met de ander. Leren afstemmen, inzoomen op de ander en voelen waar hij/zij op dat moment zit. Steeds opnieuw in het moment kunnen reageren op het spel, het gedrag dat de ander aanbiedt. De flexibiliteit hebben om je eigen impulsen en ideeën steeds opnieuw los te laten om te kunnen meegaan met de impuls van de ander. En van daaruit samen door te bewegen. Dit kan bij onze improvisaties in de huiskamers letterlijk betekenen dat de vitale oudere spelers samen met de dementerenden in een bepaald bewegingspatroon komen op het ritme van de muziek, een spel met vingers, handen, een dans van armen, of een walsje door de ruimte met de enthousiaste en vitalere bewoners. Het kan ook een spel worden van woorden, klanken, een kietelspel, het aaien van de poezenvacht, een slaapliedje zingen voor de kleine teddybeer.... 

Ze leren in de trainingen, naast de speltechnieken van het improviseren, onder andere vanuit een grote rust kijken en luisteren naar de bewoners en raken gevoelig voor hun verbale maar vooral ook non-verbale signalen. Ze ontwikkelen een bereidheid om met de bewoners mee te bewegen en krijgen hierdoor een grote flexibiliteit in de zoektocht naar contact. Ze leren op een aangename manier ‘papegaaien’, (meegaan in klanken, woorden en bewegingen die de bewoners inzetten) waardoor ze de afstand tussen bewoner en speler kunnen verkleinen. De uitdaging wordt om goed te kijken naar dát wat de bewoners aangeven, hoe ze reageren op onze aanwezigheid, de muziek, een deel van een kostuum, een rekwisiet, om van daaruit met hen mee te gaan bewegen en daar het samenspel uit te laten voortkomen. Wat wij dus nastreven in deze pilot is dat deze vitale ouderen door onze training zodanig vertrouwd raken met de basiswetten van het improvisatietheater, dat zij in de omgang met de dementerende bewoners van de zorginstellingen, vanuit deze aangereikte communicatievormen, de ingang kunnen vinden naar het maken van contact en samen een speelse, muzikale ochtend kunnen beleven.

DOELEN
Het pilot project Neuzen de Pilot is een omvangrijk project en beslaat daardoor ook veel verschillende terreinen.

De doelen die we met ons project willen bereiken, zijn hierdoor ook erg breed.

Het hoofddoel van deze pilot is om een muzikaal improvisatieprogramma te ontwikkelen met vitale ouderen dat toegankelijk is voor alle ouderen met dementie in een zorginstelling. 

De onderliggende doelen van deze pilot zijn:

*Verbinden van generaties

Wij verzorgen het pilot project Neuzen met enthousiaste, vitale ouderen en jonge professionals. Zo verbinden wij, via ons theatervak, niet alleen twee werelden maar ook weer de verschillende generaties. Hierin ligt voor ons een belangrijke meerwaarde.

*Ontwikkelkansen creëren voor vitale ouderen

We geven vitale ouderen de mogelijkheid zich te ontwikkelen binnen de technieken van het improviseren. Zij maken deel uit van een sociaal project van een klein jaar, waarin ze wekelijks een dag samen trainen/spelen. Hierdoor ontstaat een gevoel van verbinding met de andere spelers, de muzikante en de trainers.

*Zinvol zijn voor anderen

Ons project biedt deze ouderen een kans zich te kunnen inzetten voor anderen, wat een gevoel van zingeving kan creëren en daardoor het gevoel van eenzaamheid kan voorkomen. Dat is heel waardevol in deze nieuwe levensfase na hun pensionering, de derde levensfase, waarin zij nieuwe doelen moeten zoeken voor zichzelf.

*Ontwikkelkansen creëren voor jonge kunstenaars

We geven met ons project de jonge muzikant en theatermaker de kans zich op professioneel niveau te ontwikkelen in het werken met deze twee bijzondere doelgroepen en met de wereld van de zorginstellingen. Een wereld waar zij niet vanzelfsprekend kennis mee maken tijdens hun kunstvakopleiding. Door hen deze positieve ervaring te bieden, stimuleren wij hen om later nog verder op dit maatschappelijke terrein te gaan acteren vanuit hun kunstenaarschap.

*Nieuwe mogelijkheden aanreiken voor het maken van contact met dementerenden

Door het ontwikkelen van de methodische overdracht aan zorgpersoneel, activiteitenbegeleiders, mantelzorgers en vrijwilligers van de zorginstellingen en het aanbod van ‘het pretpakket’ met rekwisieten, bieden wij hen de mogelijkheid om ervaring op te doen met onze werkwijze. Hierdoor kunnen zij ook na ons project de positieve benadering van de bewoners blijven voortzetten, die wij aanreiken vanuit het improvisatietheater in het contact met de bewoners.

Na deze pilot is er een project ontwikkeld dat nog andere doelen dient, waarvan het belangrijkste is; 
Het doorbreken van het isolement, waar met name dementerende ouderen door hun ziekte in terecht komen. 

EXPERIMENTEEL
We zijn op de hoogte van interessante, andere initiatieven voor dementerende ouderen. We vinden deze projecten vaak hartverwarmend en inspirerend. Wat in ons project wezenlijk anders is dan we hebben kunnen zien bij andere projecten, en voor ons een zeer belangrijk element van het project Neuzen de Pilot, is dat wij de improvisaties niet laten uitvoeren door professionele spelers, maar door de vitale ouderen en dat het idee voor dit hele plan ook bij hen is ontstaan. Het zijn gepensioneerde mensen met veel vrije tijd, die deze tijd graag zinvol willen invullen door iets wezenlijks te betekenen voor hun leeftijdsgenoten die door hun ziekte beperkt zijn in hun keuzes en mogelijkheden.

De professionele kwaliteiten van de trainers, de muzikante en de kostuumontwerpster maken in dit project het improvisatiespel van de oudere amateurspelers met de dementerende bewoners mogelijk. Door de juiste keuzes en begeleiding kunnen zij deze spelers in hun kracht laten staan. Het zijn amateurs, dus ze kunnen niet alles spelen, maar dat is ook helemaal niet nodig. Door hen goed te begeleiden en hen het vertrouwen te geven dat ze de ruimte krijgen om te mogen leren en te mogen experimenteren, kunnen zij gaan voelen hoe groot de waarde van hun spel kan zijn voor de dementerende bewoners. Juist omdat het vanuit een enorme positieve intentie ontstaat en we niemand forceren iets te doen wat hem of haar persoonlijk niet ligt.

Wij zien en voelen de waarde en de kracht van ons contact met de vitale ouderen en wij genieten van het samen spelen met deze levenslustige en liefdevolle mensen. Zo voelen zij ook weer de waarde en de kracht van hun contact met de dementerende ouderen die ondanks hun ziekte (weer) zo vol in hun emotionele kracht staan. Voor de dementerende bewoners is het heel waardevol om hun leeftijdsgenoten als ‘maatjes’ om zich heen te kunnen ervaren. Dit betekent dat zij weer eens deel kunnen uitmaken van culturele activiteiten met hun eigen generatiegenoten. Iets wat voor hen niet heel vaak mogelijk is.

Met wie werk je samen?: 

Door de grote interesse in dit nieuwe project biedt Vitalis WoonZorg Groep in Eindhoven ons de kans om op vier locaties van deze zorgstichting ons onderzoek te laten plaatsvinden. Hierdoor kunnen we alle verschillende aspecten volledig onderzoeken en uitwerken. KRACHTVOER Theater heeft met verschillende locaties van Vitalis (voor cliënten met een zwaardere én lichtere zorgvraag) afspraken kunnen maken voor onderzoek én try outs van dit pilot project, zodat we het project Neuzen zo volledig mogelijk kunnen ontwikkelen. We gaan ons namelijk richten op de gesloten én op de open afdelingen van zorginstellingen, zodat we ons uiteindelijk kunnen richten op mensen in de beginfase van dementie, maar ook op bewoners van gesloten afdelingen in een gevorderde fase van de dementie. Tijdens ons onderzoek blijven we doorlopend in gesprek met de medewerkers van de verschillende zorglocaties van Vitalis. Zo kunnen we ons nieuwe project zo optimaal mogelijk op de praktijk van de verschillende zorginstellingen laten aansluiten.

Ook is KRACHTVOER Theater in contact met meerdere zorgstichtingen die enorm geïnteresseerd zijn in het project Neuzen (o.a. Vivent, ’t Heem, Brabant Zorg en de Schakelring). Wij betrekken hen in ons onderzoek, door onze bevindingen regelmatig met hen uit te wisselen. Zo kunnen wij ook hun ervaringen met de praktijk van de gesloten en open settingen meenemen in ons onderzoek. Ook geeft de pilot deze zorginstellingen de mogelijkheid om de ontwikkelingen van het project op de voet te volgen, doordat wij hen uitnodigen om bij repetities en try outs aanwezig te zijn. Hierdoor hebben zij mede invloed op het creatieproces en zijn wij na deze onderzoeks- en pilotfase in staat het uitgewerkte project op verschillende andere plekken in Brabant binnen zorginstellingen te gaan spelen.

De behoefte uit de zorginstellingen sluit perfect aan bij de missie van KRACHTVOER Theater om kunst en cultuur in te zetten voor maatschappelijke doeleinden. In dit geval konden we onze knowhow inzetten over de technieken van het improviseren. De artistiek leider van KRACHTVOER Theater, Maddy Kok, studeerde namelijk af op de specialisatie improvisatietheater, verzorgde vele jaren improvisatietrainingen bij onder andere de Belgische Improvisatie Liga en trainde en speelde in de improvisatievoorstelling “Dag van Koper” van De Kopergieterij in Gent, die op tournee ging door België een Nederland. Daarnaast heeft zij van dichtbij meegemaakt hoe het ziekteproces kan verlopen bij de ziekte van Alzheimer en hoe het leven kan zijn van mensen met dementie in een zorginstelling, doordat haar vader door deze ziekte jarenlang op een gesloten afdeling heeft gewoond. 

Naast onze eigen expertise op het gebied van improvisatietheater en de verschillende experts die we bij ons project betrekken voor het ontwikkelen van de twee improvisatieprogramma's, is het misschien goed om te vermelden dat Maddy de pedagogische academie heeft gedaan, voordat ze naar de theateropleiding ging. Ze heeft dus twee docentenopleidingen achter de rug. Vanaf 1993 is ze in een deeltijdfunctie werkzaam bij de academie voor Theater van Fontys Hogeschool voor de Kunsten (FHK) in Tilburg. Ze ontwikkelt en verzorgt daar onder andere didactiek- en methodiekprogramma's voor de theaterstudenten in het HBO-onderwijs. Vanuit deze expertise is ons idee dan ook ontstaan om onze improvisatiemethode voor het spelen met de dementerende bewoners op een laagdrempelige en toegankelijke wijze inzichtelijk te maken voor iedereen die met de dementerende bewoners in contact komt, in het programma van de methodische overdracht. Hiermee heeft de samenwerking met KRACHTVOER Theater een grote meerwaarde voor de zorginstellingen, omdat we met deze overdracht iets van structurele waarde achter laten.

Daarnaast werkt KRACHTVOER Theater in dit project samen met een jonge muzikante, een jonge theatermaakster (ook CliniClown) en een vitale oudere die ook als Mimakker werkt. Zij voeren, samen met regisseuse Maddy Kok, de regie over dit project en zoeken met ons mee naar de beste vorm van improveren voor dementerende ouderen. 

''Ik ben verheugd dat Maddy Kok mij gevraagd heeft om mijn expertise in te zetten in 'Neuzen, de Pilot'. Als CliniClown ben ik gepokt en gemazeld om al spelend af te stemmen op kwetsbare doelgroepen als kinderen met een ziekte/beperking en ouderen met dementie. Kunst is een manier om mensen in relatie te brengen. Dit project verbindt meerdere groepen: vitale ouderen, jonge kunstenaars, dementerenden, zorgpersoneel, mantelzorgers, vrijwilligers. Op een open en speelse manier, in alle lichtheid en nieuwsgierigheid naar elkaar, vanuit aandacht in het hier en nu, gaan we het onderzoek in. Ik verwacht dat de genoemde groepen veel van elkaar gaan leren.'', aldus Margreet Derks.

Ook zijn we in gesprek met een vierdejaars student van de Academie voor Theater die grote interesse heeft in het project Neuzen, omdat zij wil meemaken hoe je theater kunt inzetten voor een maatschappelijk doel. Zij is zeer geïnteresseerd in ons project en wil graag bij de ontwikkeling van de programma's betrokken worden, omdat zij na haar afstuderen ook de ambitie heeft het kunstvak in te kunnen zetten voor maatschappelijke doeleinden.

In al onze eerdere projecten heeft KRACHTVOER Theater ook samengewerkt met studenten en oudstudenten van deze opleiding, omdat we het belangrijk vinden om jonge kunstenaars en/of kunststudenten met onze projecten te kunnen inspireren. Vandaar ook de jonge muzikante voor de muziek en zang en de beeldend kunstenaar voor het ontwikkelen van de kostuums en rekwisieten in deze pilot voor het project Neuzen. Het samenbrengen van deze verschillende generaties is voor ons steeds weer een motor voor de projecten. Deze verschillende leeftijden krijgen energie van elkaar, ze worden blij van de ontmoetingen.

Wat is verder van belang om te weten?: 

WAAROM NEUZEN?
Het pilotproject heet Neuzen, omdat we vertrokken zijn vanuit het idee om te gaan spelen vanuit het thema dieren; vandaar dieren- neuzen en/of -maskertjes, delen van kostuums zoals zachte mouwen zoals bij een aaibaar poezen-vachtje, veertjes of een staartje om mee te kriebelen... 

Dieren geven de mogelijkheid om speels te zijn, en dit spel nodigt ook uit tot een tactiele vorm van contact leggen als, in het gevorderde stadium van de dementie, de verbale mogelijkheden om te communiceren voor een groot deel weggevallen zijn. Vandaar dat we in de training met de vitale ouderen en de muzikante op zoek gaan naar dierentransformaties van waaruit zij het spel/het contact met de dementerende bewoners kunnen gaan leggen in de improvisaties samen. Dementerende bewoners reageren doorgaans erg goed op kinderen en dieren, alsof die weer iets in hen wakker maken. Een feest van herkenning. De spelers hebben in de improvisaties daarom ook altijd een tas bij zich, die wij 'het pretpakket' noemen, waar zij allerlei kleine rekwisieten uit tevoorschijn kunnnen toveren die het thema dieren voelbaar en hoorbaar kunnen maken; bv een vogeltje dat je kunt opdraaien wat dan heel mooi gaat fluiten, een doosje dat het geluid van een koe geeft als je het omdraait of van een miauwend katje, een fluitje met zachte vogeltonen, etc etc.  Deze rekwisieten kunnen een ingang bieden voor het spel, n.a.v. de manier waarop de bewoners erop reageren. Ook kunnen daar kleine handpopjes uitgetoverd worden, of knuffels van dierenfiguren, met name voor het spel op de gesloten afdelingen. Op de open afdelingen kunnen we ons spel wat verbaler starten vanuit liedjes, teksten of gedichten over dieren, om van daaruit tot samenspel te komen met de bewoners.

Maar 'Neuzen' staat voor ons ook voor de figuurlijke betekenis van het woord; We gaan namelijk muzikaal rondneuzen op eerst de gesloten en later de open afdelingen van de zorglocaties. Misschien wordt de term 'rondneuzen' doorgaans wat negatief benaderd? Wij willen met dit project het nieuwsgierig zijn naar elkaar juist stimuleren en positief benaderen. Door op een positieve manier nieuwsgierig naar elkaar te zijn, stimuleren wij de vitale ouderen om te proberen zich werkelijk te verplaatsen in hun dementerende leeftijdsgenoten om van daaruit op een speelse manier met hen het contact te gaan leggen. Muzikaal rondneuzen is dus tegelijkertijd liefdevol rondneuzen en proberen via het spel dicht bij elkaar te komen.

Annemarie Kreté, activiteitenbegeleider, manager Vivent en Mimakker Clown, gaf als reactie op dit thema:

“Vanmorgen dacht ik nog aan de ‘beestjes’ uit jullie plan. Tijdens mijn Mi-makkerbezoek zei een bewoner het woord ”kattig” waarop ik miauwde. Een andere bewoner begon ook te miauwen en het grootste deel van de andere mensen was meteen alert en herkende het geluid. Grappig om te zien hoe diep geworteld het woord poes en miauw zitten! Ik denk dat het werken vanuit het thema dieren heel goed kan aanslaan bij de mensen!”

 

 

Bereik: 
aantal   activiteit               aantal deelnemers   aantal bezoekers 
1 training vitale ouderen gesloten afdeling 8 110
1 training vitale ouderen open afdeling 8 90
3 onderzoek methodische overdracht 83  
       
       
       

Deze aantallen zijn als volgt opgebouwd:

Aan beide programma's nemen 8 vitale ouderen deel. Bij de methodische overdracht zijn 30 zorgmedewerkers en 53 vrijwilligers/mantelzorgers betrokken.

Bezoekers:
 
*20 dementerende ouderen op locatie Wilgenhof bij het 1e deel van het onderzoek
*90 ouderen van gesloten afdelingen op de locaties Peppelrode en Wissehaege bij de try-outs

*30 ouderen van de dagopvang op locatie Wilgenhof bij het 2e deel van het onderzoek
*60 ouderen van open afdelingen op locatie Vonderhof bij de try-outs

Het bereik van dit kleinschalige project lijkt direct gezien misschien wat beperkt, in vergelijking met het spelen van een openbare voorstelling waar publiek bij wordt uitgenodigd. Dat komt omdat we bij Neuzen de Pilot kiezen voor het spelen in de huiskamers van de zorginstellingen, waar geen publiek bij aanwezig kan zijn. Wij kiezen hiermee voor de intimiteit van het samenspel in plaats van het grote publieksbereik, omdat we denken dat we daarmee veel meer kans hebben op het wezenlijk maken van contact met de dementerende bewoners.

Indirect heeft dit project een veel groter bereik omdat de acht vitale ouderen, de muzikante en alle betrokkenen uit de zorginstellingen die hebben deelgenomen aan de methodische overdracht, na dit project met hun opgedane vaardigheden en inspiratie nog veel meer mensen zullen bereiken. We verwachten dat alle betrokken bij de methodische overdracht vervolgens anderen bereiken, door onze werkwijze in te zetten in hun dagelijkse omgang met dementerenden. Ook de vitale ouderen die onze trainingen hebben gevolgd, zullen anderen bereiken door de geleerde vaardigheden toe te passen in hun andere werkzaamheden als vrijwilligers. Deze indirecte aantallen zijn lastig in te schatten. Uitgaande van een bereik van 10 anderen per persoon is dit een indirect bereik 680 personen.

Wat maakt het project bijzonder?: 

Door de grote betrokkenheid van de vitale ouderen, de muzikante, de trainer en de vormgever bij onze plannen en het enorme enthousiasme van de verschillende instellingen in de zorg op onze ideeën, hebben wij het gevoel dat we met dit project iets zeer waardevols voor de zorginstellingen en hun dementerende bewoners kunnen betekenen. 

Wij vinden het belangrijk dat er een groter kunstaanbod ontstaat voor vitale ouderen. Door een intensieve training aan te bieden, leren de vitale oudere amateurspelers improviseren, waardoor er in deze muzikale improvisaties onvergetelijke momenten kunnen ontstaan. Vervolgens kunnen zij deze techniek ook in hun andere vrijwilligerswerk blijvend inzetten.

Tevens dragen wij met dit project bij aan een omgeving die voldoet aan de voorwaarden voor dementerenden. Dit doen wij niet door de letterlijke omgeving van de zorginstelling te veranderen maar door, naast onze muzikale ochtenden, ook de betrokkenen in deze zorgomgeving creatief nieuwe manieren te laten ontdekken om met dementerenden te communiceren. Zo kunnen deze bewoners, ondanks hun ziekte, meer vanuit ontspanning gaan leven. Hierdoor verbindt KRACHTVOER Theater twee werelden, namelijk kunst en zorg.

Tenslotte is het project bijzonder, omdat het zoveel verschillende doelen beslaat en zoveel verschillende doelgroepen met elkaar verbindt. Dit sluit perfect aan bij de missie van KRACHTVOER Theater; om cultuur in te zetten voor maatschappelijke doeleinden.

Waarom is Neuzen de Pilot bijzonder volgens de vitale ouderen die willen deelnemen?

“De waarde van het project Neuzen is voor mij om deze intense eenzaamheid te kunnen doorbreken met liefde en zachtheid.”
Marianne - 91

“Ik wil graag iets voor de gemeenschap betekenen. Iets doen waar men iets aan heeft. Iemand een fijn uurtje bezorgen. Het egoïstische kantje hieraan is dat ik er zelf ook plezier aan wil beleven. Ik denk dat dit project een prachtige manier is om te leren HOE in contact te komen met mensen met dementie. Zelf ben ik daar erg benieuwd naar en ik hoop dat we erin slagen om dit te laten lukken. Ik ben benieuwd hoe zij zullen reageren. En hoe ik daar dan weer op reageer.” Ria 71.

“We willen allemaal blij zijn. Ik kan mezelf blij maken door iets te doen wat ik leuk vindt; lezen, zwemmen, op vakantie gaan, naar een museum. Je kunt dat voor jezelf bedenken en waarmaken. Maar er zijn mensen die dat niet kunnen. Die het vermogen zijn verloren om te bedenken waar ze blij van worden. Wat zou het fijn zijn als het me zou lukken om met mijn spel één van deze mensen, of liefst meerdere, blij te maken waardoor ze nog een tijdje een fijn gevoel kunnen hebben. Ook al weten ze misschien al niet meer waar dat gevoel vandaan komt.” Carina 70.

“Zo leuk om weer nieuwe dingen te gaan leren! Net of ik weer naar school mag”. Jan, 68.

“Al krijg ik maar 1 keer een lachje, daar word ik zelf helemaal blij van. Dat ervaar ik als een cadeautje.” Karin – 67.

Begroting: 

De subsidie van het Fonds voor Cultuurparticipatie draagt bij aan de financiering van de pilot.

We worden voor ons project Neuzen de Pilot reeds gesteund door Fonds Sluyterman van Loo en RCOAK. Tevens staan er nog aanvragen open bij VSB fonds en Stichting Ars Donandi. Onze partner Vitalis WoonZorg Groep draagt ook financieel bij aan het mogelijk maken van deze pilot, evenals KRACHTVOER Theater zelf.

Locatie(s): 
Vitalis locatie Wilgenhof
Vitalis locatie Peppelrode
Vitalis locatie Wissehaege
Vitalis locatie Vonderhof
Dit zijn de de opmerkingen en adviezen uit Denk Mee, aangevuld met de stem-motivatie van de adviseurs van FCP.
afbeelding van Lidian Fleers

Het Fonds beoordeelt een project op de criteria artistieke of inhoudelijke waarde, samenwerking en impact.

Wat begon als een wild idee, een mogelijke pilot, is uitgegroeid tot een volwaardig project inclusief vooronderzoek, inbedding en verduurzaming. In jullie plannen zie ik die niveauverschillen nog terug; enerzijds een wat voorzichtige verkennende aanpak met ruimte voor monitoring en evaluatie met anderzijds een uitgestippelde werkwijze waarvoor een aantal artistieke keuzes reeds zijn gemaakt. Omdat dit niet jullie eerste project is met ouderen mis ik op artistiek niveau het inzicht in waarom jullie die keuzes gemaakt hebben en in welk opzicht de (vitale) ouderen zelf actief betrokken zijn bij het ontwikkelen van de plannen en het maken van die keuzes. De vernieuwende waarde zit met name op het gebied van de kennisoverdracht. Jullie laten goed zien wat dit project ook voor jullie als professionals impliceert en dat kan leerzaam zijn voor anderen. De beweging of olievlek die jullie in gang gaan zetten, gaat zowel bij de mantelzorgers, vrijwilligers als bij de ouderen zelf impact hebben. In organisatorisch opzicht heb ik vertrouwen in de professionaliteit van de betrokken partners. Het feit dat jullie op vier locaties van een zorginstelling als Vitalis, die weet wat er kan op het gebied van ouderenparticipatie, mogen starten draagt bij aan dit vertrouwen. De begroting kent een goed gespreid dekkingsplan, alleen is het project nog teveel afhankelijk van de fondsen om na de pilot een echte doorontwikkeling te verwachten zonder weer op dezelfde deuren aan te kloppen. Zorg daarom dat de uitvoering gepaard gaat met het formuleren van een goed ondernemingsplan en creëer een duidelijk verhaal en goede netwerkmomenten met mogelijk nieuwe stakeholders. Gebruik hiervoor ook het Jij maakt het mee blog. Veel succes!

afbeelding van Alexander Klapwijk

Het Fonds beoordeelt een project op de criteria artistieke of inhoudelijke waarde, samenwerking en impact.

Neuzen de Pilot is een muzikaal improvisatieproject voor demente(rende) ouderen. Met jullie goed uitgewerkte plan gaan jullie niet over een nacht ijs en jullie laten je adviseren door deskundigen. Het is duidelijk dat het maatschappelijke doel bij jullie voorop staat en dat jullie zorgvuldig omgaan met de kwetsbare groepen waarmee jullie gaan werken.

Over de samenwerkingen die jullie aangaan ben ik wel kritisch. Samenwerken met Vitalis is logisch, maar niet erg vernieuwend, zij doen al veel voor cultuur voor ouderen. Jullie hebben plannen om meer samenwerkingen aan te gaan, maar ook bij die plannen kunnen jullie me niet overtuigen dat het de cultuurparticipatie op een hoger plan brengt. Ik had graag iets meer nadruk gezien op het gedeelte voor de vitale ouderen. Ook de omvang van die groep – 8 vitale ouderen – maakt dat de impact op het totale culturele klimaat vermoedelijk niet erg groot zal zijn.

Toch ben ik zeker positief over het geheel. Waar kunstparticipatieprojecten voor ouderen en zelfs dementerenden op zichzelf niet meer erg vernieuwend zijn, gaan jullie net een stapje verder door vitale ouderen te trainen om de improvisaties met de dementerenden te gaan doen. Die vitale ouderen betrekken jullie ook echt, en in een vroeg stadium. Daardoor verwacht ik dat de impact van jullie project voor de deelnemers en de vrijwilligers wel erg hoog zal zijn. Dat maakt dat ik een positief oordeel vel over Neuzen de pilot, en ik hoop van harte dat het niet alleen bij deze pilot zal blijven.

afbeelding van Ria Hoddenbagh

Wat ik nog ben vergeten te zeggen is dat ik het zo leuk vind dat nou juist Marianne, die nu zelf al 91 is, op het idee kwam om iets voor dementerende ouderen te doen. Ik wil er  heel graag aan mee doen! Ik vind het daarom heel fijn dat KRACHTVOER Theater met dat idee aan de slag is gegaan en een project bedacht heeft om in verzorgingshuizen te kunnen gaan spelen. De ochtenden dat we nu al samen kwamen  om over deze thematiek te praten en te brainsormen met een aantal fitte ouderen, vind ik heel inspirerend. Ik hoop dat het gaat lukken om de wens van Marianne tzt te kunnen gaan uitvoeren.

afbeelding van Lidian Fleers

Beste Anouk, jullie hebben in de tussentijd goed doorgeschreven aan een weloverwogen plan. Mooi om inzicht op de verschillende invalshoeken te verkrijgen. Ik zou je willen adviseren om niet zozeer meer tekst toe te voegen, eerder om te kijken of je nog moet herschikken, knippen of aanscherpen. Weet wel dat alleen de teksten in de linkerkolom worden meegenomen in de beoordeling. Mocht je zelf nog vragen hebben, stel ze gerust.

afbeelding van Ria Hoddenbagh

Neuzen. Inmiddels een vertrouwd woord m.b.t. het project waaraan ik meedoe. Met Krachtvoer heb ik al aan twee producties meegedaan. Elke keer wordt ik daar heel blij van. Met neuzen zijn we al een paar maanden bezig, 1 keer per maand. Dit project spreekt me vooral aan omdat het voor mij helemaal nieuw is; werken met demente mensen. Vroeger wilde ik zeker niet met ouderen werken maar nadat Maddy Kok ons had uitgelegd hoe ze het project Neuzen wil gaan aanpakken denk ik daar anders over. Het wordt zeker een uitdaging maar ik vind het ook fijn om iets totaal nieuws te gaan doen. Samen werken wij hieraan en ik vind het steeds interessanter worden. Heel benieuwd ben ik naar het uiteindelijke  resultaat. Ik kijk er naar uit, maar wel met een zekere schroom. Maar.... Met Maddy durf ik het aan.

afbeelding van Wendy van Zon

We hebben binnen Vitalis Woonzorggroep positieve evaringen met de samenwerking met Maddy van Krachtvoertheater. We verheugen ons enorm op de samenwerking binnen het Neuzen project. Bijzonder is dat het een project op maat is, ontwikkeld voor en met de doelgroep. Krachtvoer theater kan ons vanuit hun specialisatie in improvisatietheater echt iets nieuws bieden. Zo ontstaat er contact op een andere manier; niet vanuit je eigen belevingswereld het contact opzoeken, maar je echt naar de ander toe bewegen. Vanuit de ander leren denken en voelen en daarin leren meebewegen. Daarbij gaat het niet over goed of fout. Iedereen wordt hierdoor gelijk. Je vertrekt vanuit een gezamenlijk basisniveau. Deze gelijkwaardigheid is belangrijk en prettig voor alle deelnemers. Super om onderdeel te mogen zijn van deze pilot en alles wat daaruit voortkomt!

Wendy van Zon

Coordinator kunst en cultuur Intensieve zorg

Vitalis Peppelrode, Wisseaege en Vonderhof

afbeelding van Margreet Derks

Ik ben verheugd dat Maddy Kok mij gevraagd heeft om mijn expertise in te zetten in 'Neuzen, de Pilot'. Als CliniClown ben ik gepokt en gemazeld om al spelend af te stemmen op kwetsbare doelgroepen als kinderen met een ziekte/beperking en ouderen met dementie.

Kunst is een manier om mensen in relatie te brengen. Dit project verbindt meerdere groepen: vitale ouderen, jonge kunstenaars, dementerenden, zorgpersoneel, mantelzorgers, vrijwilligers. Op een open en speelse manier, in alle lichtheid en nieuwsgierigheid naar elkaar, vanuit aandacht in het hier&nu, gaan we het onderzoek in. Ik verwacht dat de genoemde groepen veel van elkaar gaan leren. Daarom zeg ik: GO GO GO, laten we Neuzen!

Margreet Derks, 

CliniClown & theatermaker

afbeelding van Carina Oosting-Schummelketel

Ik ben Carina, 70 jaar en ga voorlopig nog niet achter de geraniums. Ik heb niet eens tijd om ze te kopen, laat staan er achter te gaan zitten.

Ik doe heel graag mee met het project 'Neuzen".

We willen allemaal blij zijn.

Dat is meestal niet zo moeilijk. Je kunt van heel veel dingen blij worden, kleine of grote dingen.

Ik vind het ook fijn als mensen in mijn omgeving blij zijn. Het lijkt me geweldig om de gave te hebben om bijvoorbeeld als cabaretier een zaal vol mensen blij te maken. Dat is maar weinigen gegeven. Je kunt jezelf ook blij maken door iets te doen wat je leuk vindt. Lezen, of zwemmen of op vakantie of naar een museum. Ieder kan dat voor zichtzelf bedenken en waar maken.

Maar er zijn mensen die dat niet kunnen. Die het vermogen zijn verloren om te bedenken waar ze blij van worden. Mensen met dementie. Wat zou het fijn zijn als het me zou lukken om één van deze mensen, of liefst meerdere, blij te maken door heel even iets met ze te doen. Iets waarvan ze op dat moment kunnen genieten. Iets waardoor ze nog een tijdje een blij gevoel kunnen hebben, ook al weten ze niet meer waar dat vandaan komt.

Ik heb Maddy Kok leren kennen door mee te spelen in een voorstelling voor en door ouderen. Zij was de bedenker en regisseur van dat toneelstuk. We waren met verschillende spelers, allemaal anders. Bij één van de spelers, een man van 76, werd zijn beginnende dementie steeds duidelijker. Door ons, de andere spelers werd hij door de voorstelling heen geloodst. 

Toen Marianne, onze speelster van inmiddels 91 jaar (!) opperde dat ze graag iets voor oude mensen wilde doen, was het voor Maddy meteen duidelijk dat dat dat precies is wat zij ook wil, het liefst met de bestaande groep en met nog enkele vitale ouderen erbij. 

Momenteel komen we één keer per maand bij elkaar om over het project te praten. Over wat wij ervan vinden, hoe Maddy het wil aanpakken. We krijgen een goede voorbereiding in de vorm van trainingen, zodat we vanuit de kennis en vaardigheden die we bij Krachtvoer opdoen kunnen improviseren. Ik vind het wel heel spannend, maar hoop dat we binnenkort met de training kunnen beginnen.

afbeelding van Diane Frenay

Beste Anouk, 

Ik ben jullie coach op dit platform. Een kleine tip; hou de tekst wat beknopt; z=sommige dingen staan er meerdere keren. Dit platform is openbaar en mensen kunnen reageren, houdt het een beetje leesbaar.

Het  programma heet 'neuzen'; kun je daar iets over vertellen? Het improviseren als ingang/ alternatief voor communicatie mag van mij wel iets concreter: hoe onderscheid het zich bijvoorbeeld van samen liedjes zingen? krijgen de deelnemers zelf instrumenten in handen of werk je alleen met stem en lichaam? welke verwachtingen heb je van de deelnemers t.a.v. improviseren en hoe stem je daar op af? en worden stemmingen/emoties meegenomen in het spel? verdriet, vrolijkheid, angst?

Inhoudelijk zit je plan goed in elkaar. Ik vind het fijn om te lezen dat de zorginstelling zo enthousisast meewerkt en ook de structurelere aanpak weet te waarderen. Ook fijn dat een van jullie ervaring heeft als cliniclown, dat is waardevol. 

afbeelding van Maddy Kok

Dag Diane, ik ben artistiek leider van KRACHTVOER Theater en de inhoudelijke initiator van het project Neuzen. Daarom ga ik proberen om jouw vragen over de inhoud van ons nieuwe project zo helder mogelijk te beantwoorden. Hiermee hoop ik ook mijn grote motivatie voor het  het project Neuzen voelbaar te maken.

Waarom heet het project 'Neuzen'? : Het project heet Neuzen omdat we vertrokken zijn vanuit het idee om te gaan spelen vanuit het thema dieren; vandaar dieren- neuzen en/of -maskertjes, delen van kostuums zoals zachte mouwen zoals bij een aaibaar poezen-vachtje, veertjes of een staartje om mee te kriebelen... 

Dieren geven de mogelijkheid om speels te zijn, en dit spel nodigt ook uit tot een tactiele vorm van contact leggen als, in het gevorderde stadium van de dementie, de verbale mogelijkheden om te communiceren voor een groot deel weggevallen zijn. Vandaar dat we in de training met de vitale ouderen en de muzikante op zoek gaan naar dierentransformaties van waaruit zij het spel/het contact met de dementerende bewoners kunnen gaan leggen in de improvisaties samen. Dementerende bewoners reageren doorgaans erg goed op kinderen en dieren, alsof die weer iets in hen wakker maken. Een feest van herkenning. De spelers hebben in de improvisaties daarom ook altijd een tas bij zich, die wij 'het pretpakket' noemen, waar zij allerlei kleine rekwisieten uit tevoorschijn kunnnen toveren die het thema dieren voelbaar en hoorbaar kunnen maken; bv een vogeltje dat je kunt opdraaien wat dan heel mooi gaat fluiten, een doosje dat het geluid van een koe geeft als je het omdraait of van een miauwend katje, een fluitje met zachte vogeltonen, etc etc.  Deze rekwisieten kunnen een ingang bieden voor het spel, n.a.v. de manier waarop de bewoners erop reageren. Ook kunnen daar kleine handpopjes uitgetoverd worden, of knuffels van dierenfiguren, met name voor het spel op de gesloten afdelingen. Op de open afdelingen kunnen we ons spel wat verbaler starten vanuit liedjes, teksten of gedichten over dieren, om van daaruit tot samenspel te komen met de bewoners.

Maar 'Neuzen' staat voor ons ook voor de figuurlijke betekenis van het woord; We gaan namelijk muzikaal rondneuzen op eerst de gesloten en later de open afdelingen van de zorglocaties. Misschien wordt de term 'rondneuzen' doorgaans wat negatief benaderd? Wij willen met dit project het nieuwsgierig zijn naar elkaar juist stimuleren en positief benaderen. Door op een positieve manier nieuwsgierig naar elkaar te zijn, stimuleren wij de vitale ouderen om te proberen zich werkelijk te verplaatsen in hun dementerende leeftijdsgenoten om van daaruit op een speelse manier met hen het contact te gaan leggen. Muzikaal rondneuzen is dus tegelijkertijd liefdevol rondneuzen en proberen via het spel dicht bij elkaar te komen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

afbeelding van Maddy Kok

Het improviseren als ingang/alternatief  voor communicatie?

KRACHTVOER Theater werkt in het project Neuzen met vitale ouderen. dat zijn geen professionele improvisatieacteurs. Dat is ook niet nodig voor de context waar wij ons op richten. Het zijn oudere amateurspelers met een grote motivatie en positieve energie, dat is belangrijk voor dit project. Wat wij nastreven in deze pilot is dat deze vitale ouderen door onze training zodanig vertrouwd raken met de basiswetten van het improvisatietheater, dat zij in de omgang met de dementerende bewoners van de zorginstellingen, vanuit deze aangereikte communicatievormen, de ingang kunnen vinden naar het maken van contact. Dat gaat met name over 'ja-zeggen'; de bereidheid mee te bewegen met de ander. Leren afstemmen, inzoomen op de ander en voelen waar hij/zij op dat moment zit. Steeds opnieuw in het moment kunnen reageren op het spel, het gedrag dat de ander aanbiedt. De flexibiliteit hebben om je eigen impulsen en ideeën steeds opnieuw los te laten om te kunnen meegaan met de impuls van de ander. En van daaruit samen door te bewegen. Dit kan letterlijk betekenen dat ze samen in een bepaald bewegingspatroon komen op het ritme van de muziek, een spel met vingers, handen, een dans van armen, of een walsje door de ruimte met de enthousiaste en vitalere bewoners. Het kan ook een spel worden van woorden, klanken, een kietelspel, het aaien van de poezenvacht, een slaapliedje zingen voor de kleine teddybeer.....De uitdaging wordt om goed te kijken naar dát wat de bewoners aangeven, hoe ze reageren op onze aanwezigheid, de muziek, een deel van een kostuum, een rekwisiet, om van daaruit met hen mee te gaan bewegen en daar het samenspel uit te laten voortkomen.

Zoals sociaal geriater Anneke van der Plaats aangeeft in haar visie van de omgevingsgerichte zorg, is het de kunst om de omgeving van de dementerenden zodanig aan te passen dat deze bewoners zich veilig gaan voelen en zich kunnen ontspannen. Dan voelen zij zich niet opgejaagd of bang, wat wel vaak aan de hand is als ze het niet kunnen volgen wat er om hen heen gebeurt. Als ze nergens van schrikken, maar kunnen ontspannen hoeven zij ook niet 'raar' te reageren. Dit kan gaan over de concrete omgeving van de bewoners; hoe meer ze herkennen van vroeger, hoe meer vertrouwd ze zich kunnen voelen. Maar dit gaat ook over de manier waarop we met deze bewoners omgaan; als wij de tijd nemen om op hen in te zoomen en van daaruit mee te gaan bewegen in het contact en het improvisatiespel, dan hoeven zij niet van ons te schrikken. Ze worden niet overrompeld, maar er wordt vanuit rust en ontspanning, vanuit de sfeer van zachte, uitnodigende muziek en/of zang contact gelegd. De vitale ouderen leren om van daaruit het spel te starten. Ze leren daardoor in de trainingen, naast de speltechnieken van het improviseren, onder andere vanuit een grote rust kijken en luisteren naar de bewoners en raken gevoelig voor hun verbale maar vooral ook non-verbale signalen. Ze ontwikkelen een bereidheid om met de bewoners mee te bewegen en krijgen hierdoor een grote flexibiliteit in de zoektocht naar contact. Ze leren op een aangename manier ‘papegaaien’,(meegaan in klanken, woorden en bewegingen die de bewoners inzetten) waardoor ze de afstand tussen bewoner en speler kunnen verkleinen.

 

afbeelding van Maddy Kok

Worden stemmingen/emoties meegenomen in het samenspel?

De vier basisemoties zijn een heel belangrijk uitgangspunt in onze training en het improvisatiespel; Voor een uitgebreider antwoord op deze vraag koppelen we even terug naar de uitleg die Anneke van der Plaats geeft over de ontwikkeling van de hersenen; 

Volgens Van der Plaats helpen de hersenziekten die dementie veroorzaken het boven-brein, het denkende brein langzaam maar zeker naar de knoppen. Dit denkende brein, wat het laatst is ontwikkeld, verdwijnt bij mensen met dementie dus ook weer als eerste. De in het onder-brein schuilende emoties, die in de vroegste jaren worden ontwikkeld, werken bij mensen met dementie echter nog prima. Ze kunnen deze emoties alleen niet meer rationaliseren, temperen of filteren, wat normaal de taak is van het boven-brein, omdat de verbinding tussen deze twee delen verstoord is. Hier ligt een verklaring voor het goed aansluiten van improvisatietheater bij dementerenden, volgens Van der Plaats.

Voor mij als artistiek leider van KRACHTVOER Theater komen hier twee werelden op een hele mooie manier samen;

zoals we al schreven ben ik vanuit mijn theateropleiding gespecialiseerd in Theater-improvisaties en heb ik van dichtbij meegemaakt hoe het ziekteproces kan verlopen bij de ziekte van Alzheimer en hoe het leven kan zijn van mensen met dementie in een zorginstelling, doordat mijn vader door deze ziekte jarenlang op een gesloten afdeling heeft gewoond. Verder heb ik de laatste jaren ervaring opgedaan in het werken met dementerende ouderen doordat aan onze eerdere projecten Levensfeest en Mevrouw Verona beide keren spelers met dementie hebben deelgenomen.

Dit werk raakte mij enorm en daagde me uit als theatermaker. (En met mij alle andere spelers van deze projecten.)
Ik wilde dat iedereen aan mijn projecten kon meedoen én ik wilde dat het goede theatervoorstellingen werden.  Doordat andere spelers onbaatzuchtig de zorg wilden dragen over de elementen die deze dementerende spelers zelf niet konden verzorgen, was iedereen in zijn kracht aanwezig op scène en even belangrijk in het proces en product. Dit was voelbaar voor het publiek. Mensen gaven terug dat ze deze theaterprojecten daardoor ongelooflijk liefdevol vonden.  

KRACHTVOER Theater is in al haar projecten op zoek naar een manier om de kracht van theater in te kunnen zetten voor een maatschappelijk doel. In Neuzen willen wij de kracht van improvisatietheater inzetten om contact te kunnen leggen met dementerende ouderen. Wij kiezen er in dit project niet voor om te repeteren aan een product voor een groot publiek, maar we kiezen voor de kleinschaligheid van de improvisaties in de huiskamers van de bewoners zodat er meer ruimte ontstaat voor intimiteit in het samenspel.

Theaterscènes en improvisaties zijn altijd gefundeerd op de vier basisemoties. Van daaruit wordt elke scène, elk improvisatiemoment uitgewerkt. Het spelen van ‘een man’ heeft geen kleur en identificatiemogelijkheid. Maar het spelen van ‘een boze of verdrietige man’ opent die deuren direct. Je gaat je meteen afvragen waarom die man boos of verdrietig is, waar het door komt dat hij zo kwetsbaar is. Ook krijg je de mogelijkheid om te voelen of dit herkenbaar is in je eigen leven en of je dat ook op deze manier zou uiten.

Doordat de in het onder-brein schuilende emoties bij mensen met dementie nog prima werken, zullen zij zich heel snel kunnen verbinden aan de improvisaties vanuit de basis-emoties. De kunst is voor ons om daar op een zorgvuldige manier mee om te gaan, zodat wij hen niet afschrikken, maar juist van daaruit met hen in contact proberen te komen en hen de kans geven om zich te uiten.

Een belangrijk onderdeel van de improvisatietraining vertrekt daarom ook vanuit de vier basis-emoties; Boos, blij, bang en bedroefd. Dat is de essentie van alle spel, dus is het belangrijk dat de vitale ouderen een grote spelvrijheid ontwikkelen in het spelen van deze vier basis-emoties. In de open setting zal dit dus waarschijnlijk op een verbaler niveau gebeuren dan in de gesloten afdelingen. Daar zal het misschien meer een spel worden van fysiek en mimisch op elkaar reageren. Maar de uitdaging bij onze muzikale improvisaties, in de open én de gesloten setting, is om contact te leggen op een manier waardoor de dementerenden niet onzeker en bang worden, maar zich veilig voelen. Daarvoor moet je de mensen in een gevorderd stadium van dementie dus niet benaderen via het rationele/denkende brein, met veel taal, maar moet je als speler bij hen met vooral non-verbaal spel meer een appèl doen op het emotionele brein. (actie-reactie) De spelers doen met name bij deze doelgroep met hun improvisatiespel een appèl op het primaire, gevoelsmatige contact vanuit de vier basale emoties, zoals we eerder al aangaven, ondersteund door eenvoudige geluiden, rekwisieten, kostuums en muziek. Maar ook bij de bewoners met beginnende dementie is het emotiespel een hele goede ingang tot het laten ontstaan van speelse contactmomenten.

Doordat de vitale ouderen in de training een grote spelvrijheid vanuit vier basisemoties hebben ontwikkeld, kunnen zij de lichaamstaal en het gedrag die voortkomen uit deze vier basiemoties ook snel herkennen en kunnen zij hierin meebewegen met de bewoners. Op deze manier weten zij de bewoners die in mineur zijn of die wat boos zijn, misschien wel speels te verleiden om mee te bewegen naar een positievere emotionele hoedanigheid. En dit alles vanuit een lichtheid en een gemak die inherent zijn aan improvisatiespel, met de nodige humor en speelsheid wat allemaal wordt ondersteund en versterkt door de muzikante met haar prachtige zangstem

afbeelding van Maddy Kok

Wat zijn onze verwachtingen van de dementerende bewoners t.a.v. het improviseren?

Zoals ik hierboven beschreef hebben wij dus weinig tot geen verwachtingen van het improviseren van de bewoners, maar zijn we vooral nieuwsgierig naar dát wat we op onze muzikale ochtenden samen met hen gaan meemaken. Zoals ze aanwezig zijn is het goed. Van daaruit gaan we voorzichtig op zoek naar mogelijkheden tot contact/communicatie/samenspel. Dat kan ook heel klein zijn en bestaan uit samen zitten luisteren naar de muziek en een heel klein beetje mee tikken met de vingers op het tafelblad. Maar het kan ook een heel uitbundig karakter krijgen als een bewoner die impulsen laat zien in zijn/haar gedrag en daar plezier aan beleeft.

In onze projectomschrijving citeren wij de volgende uitspraak van Anneke van der Plaats;

"Juist bij dementie is het zo mooi als je erin slaagt je flexibel in het moment op te stellen en geen verwachtingen te hebben van de ander, omdat de ander niet meer aan je verwachtingen kan voldoen."

Vandaar dat wij met de vitale ouderen de bereidheid en de flexibiliteit gaan trainen om op deze bewoners aan te kunnen sluiten, in plaatsvan andersom.

afbeelding van Maddy Kok

Verwachtingen?

deel 2;

Ik gaf aan dat wij geen verwachtingen hebben t.a..v. het improvisatiespel van de bewoners. Wat wij wel kennen uit onze jarenlange ervaring met het spelen van het project Vierkant Verliefd in zorginstellingen, is dat de dementerende bewoners erg emotioneel kunnen reageren op prikkels. Het is de kunst om daar op een ontspannen en liefdevolle manier op te reageren. Met lichtheid, humor en speelsheid. Soms iemand de ruimte geven om juist wat meer op afstand kunnen blijven als het anders teveel wordt. Want ook op afstand kan er een voorzichtig contact ontstaan. Ook als je vanuit een veilige positie een beetje kunt meekijken en volgen wat er gebeurt, maak je deel uit van het samenspel. Voor ons is elke improvisatie, net als voor de bewoners een groot avontuur! En dat maakt dit project voor ons ook zo uitdagend en inspirerend!

afbeelding van Maddy Kok

Hopelijk heb je door deze antwoorden een concreter beeld van ons muzikale project 'Neuzen- De Pilot' en de improvisatie-momenten die we nastreven tussen de vitale ouderen en de muzikante, samen met de dementerende bewoners.

Maddy Kok, artistiek leider KRACHTVOER Theater

Pagina's